Ο ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΕΚΤΟΝΙΣΜΟΣ ΕΙΝΑΙ ΘΕΣΜΟΣ ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΥΔΕΝ ΘΕΤΩΝ ΟΡΙΟΝ ΕΝ ΤΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΕΙ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ

ΥΨΩΜΑ 731

ΣΤΟ ΕΠΟΣ ΤΟΥ 1940-41


Ο τιτάνιος αγώνας στο ύψωμα 731 μέσα από το ημερολόγιο του Ταξίαρχου Δημήτρη Κασλά
Του Δημήτρη Κωνσταντάρα-Σταθαρά


«Ελέγαμε: ένα Μαραθώνα ακόμα! ελέγαμε μία Σαλαμίνα ακόμα!Ελέγαμε: ακόμα ένα Εικοσιένα! Και ήρτες τέλος Συ Μητέρα-Μέρα…»Το ηρωικό έπος του 1940-41 τα έχει όλα, όσα διασαλπίζει με τη στεντόρεια φωνή του ο ποιητής Άγγελος Σικελιανός. Από τα βαθιά χαράματα της 28ης Οκτωβρίου 1940 μέχρι τον Απρίλιο του 1941 διαδραματίστηκαν επικά γεγονότα, που προκαλούν τη συγκίνηση και το θαυμασμό μας. Εμείς οι νεότεροι τα διαβάζουμε στην Ιστορία. Η προηγούμενη όμως γενιά τα έζησε ενεργά και τα έγραψε με ιδρώτα και αίμα πάνω στα βουνά της Βορείου Ηπείρου και της Αλβανίας. Στο σημερινό μας σημείωμα θα μας τα διηγηθεί ένας δικός μας άνθρωπος.Στην περιγραφή - λόγω χώρου- θα περιοριστούμε στον τιτάνιο αγώνα που διεξήχθη στο ύψωμα 731 (υψόμετρο) κατά τη λεγόμενη «εαρινή επίθεση» των Ιταλών στα μέσα Μαρτίου 1941, προκειμένου οι ιταλικές φασιστικές δυνάμεις με την παρουσία του ίδιου δικτάτορα Μουσολίνι -μετά από τέσσερις μήνες πόλεμο - να δρέψουν μία νίκη κατά της Ελλάδας και να κατέβουν μαζί με τις ναζιστικές δυνάμεις των Γερμανών «νικητές» στην Αθήνα! Το 731 όμως, αναδείχθηκε και Μαραθώνας και Σαλαμίνα και Εικοσιένα! Ας το πλησιάσουμε με θαυμασμό, διαβάζοντας την ιστορία:Η Ιστορία για το 731 γράφει: «…Επί 7 ημέρες, ως τις 15 Μαρτίου η μεραρχία δοκιμάστηκε σκληρά, αλλά απέκρουσε τα κύματα των επιτιθέμενων αντιπάλων… Οι επιθέσεις και αντεπιθέσεις άρχιζαν με πυκνό κανονιοβολισμό που κατέσκαβε τα υψώματα, για να καταλήξουν σε συμπλοκές, όπου το λόγο είχαν η χειροβομβίδα και η λόγχη… Το ύψωμα 731, μεταξύ Αώου και Άψου, έμεινε θρυλικό. Ως τις 19 Μαρτίου, μετά από σχετική τριήμερη ανάπαυλα, οι Ιταλοί εξαπέλυσαν κατά του υψώματος 731 όχι λιγότερες από 18 επιθέσεις. Το «731», όπως έμεινε γνωστό στην πολεμική ιστορία και των δύο αντιπάλων, υπήρξε ίσως ένα από τα πιο αιματοβαμμένα υψώματα ολόκληρου του παγκοσμίου πολέμου…»
(ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε. 1978, τόμος ΙΕ’, σελ.441-442). Ο λογοτέχνης και ακαδημαϊκός Άγγελος Τερζάκης, πολεμιστής του 1940, γράφει: «…Ξημερώνει η 10 Μαρτίου 1941 ,ημέρα Δευτέρα, και το πυροβολικό του Καβαλλέρο ξαναρχίζει. Ξαναρχίζει από την Τρεμπεσίνα, με πείσμα διπλό, γιατί η πρώτη μέρα χάθηκε κι αυτό είναι άσχημο για μιαν επίθεση, που πρέπει να το πετύχει στις πρώτες ώρες της.Το κανονίδι τώρα απλώνεται ανατολικά, στο 731. Είναι τέτοιο που μόνο με τους θρυλικούς βομβαρδισμούς του Βερντέν, στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, μπορεί να παραβληθεί. Τ’ ακούει και ζαρώνει περίτρομη η ψυχή του ανθρώπου… Τα ελληνικά πυρά της έκοψαν την ορμή, ως που το μεσημέρι οι Ιταλοί ενισχυμένοι με νέες δυνάμεις, ξανάρχισαν… όμως το πεζικό κατόρθωσε με μόνα τα δικά του να σπάσει το πρώτο κύμα του εχθρού…. Στις 6 τ’ απόγεμα οι Ιταλοί άνοιγαν μεγάλη φωτιά κατά του 731. Χύμηξαν ύστερα με ταυτόχρονη προσπάθεια να το υπερκεράσουν από τη δημοσιά, ενώ έπιαναν και να βομβαρδίζουν την Τρεμπεσίνα. Είταν η έβδομη επίθεσή τους για το 731. Το ύψωμα έμπαινε πια, ζωσμένο με φλόγες στο θρύλο…»
(Άγγελος Τερζάκης, ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΟΠΟΙΪΑ 1940-1941, Αθήναι 1964, σελ.177-178):Αυτά τα παραπάνω, που γράφει η Ιστορία για το θρυλικό ύψωμα 731, τα είχα διαβάσει πριν χρόνια και μου είχαν προκαλέσει το θαυμασμό.Το πολεμικό ημερολόγιο του Ταγματάρχη Δημήτρη Κασλά. Τώρα τελευταία όμως η συγκίνησή μου είναι μεγάλη, γιατί τα διαβάζω στο προσωπικό χειρόγραφο ημερολόγιο του Ταγματάρχη (τότε) Δημήτριου Κασλά1 από το Πουρί Ζαγοράς, Διοικητή του ΙΙ (2ου) Τάγματος του 5ου Συντάγματος Τρικάλων, που με τους στρατιώτες του υπερασπίστηκε το ύψωμα 731. Μου το εμπιστεύτηκαν τα παιδιά του Γιάννης και Γιώργος. Εδώ θα διαβάσουμε αποσπάσματα με συγκλονιστικές λεπτομέρειες2 λεπτό προς λεπτό, μόνον από την πρώτη και δεύτερη ημέρα της «εαρινής επίθεσης» των Ιταλών:(Ημέρα πρώτη: Κυριακή 9η Μαρτίου 1941, «έναρξις της επιθέσεως»)
(Πρωινές ώρες): Την 6.30’ ώραν ήρξατο τρομακτικόν και καταιγιστικόν πυρ του εχθρικού Πυροβολικού και όλμων…. Η πρώτη ομοβροντία μιας βαρέως Πυροβολαρχίας ερρίφθη ακριβώς την 6.30’ ώραν επί του υψώματος 731, όπου ο Σταθμός Διοικήσεώς μου ήτο το σύνθημα της ενάρξεως της βολής.Ο βομβαρδισμός συνεχίζεται με αυξάνουσαν έντασιν. Σμήνη αεροπλάνων ρίπτουν συνεχώς τα φορτία των επί των υψωμάτων 731 και 717. Το ύψωμα 731, όπου το Τάγμα μου, σείεται συνεχώς, σκόνη, φωτιά και καπνός, η ατμόσφαιρα είναι βαρειά, δύσκολα αναπνέει κανείς από τα αέρια των εκρήξεων, κόλασις πυρός, μας περιβάλλαν καπνοί και αι φλόγες, δεν ημπορούμε να διακρίνουμε τι γίνεται εις απόστασιν 10 μέτρων. Το ύψωμα 731 ήτο δασωμένον με δέντρα ύψους 4-5 μέτρων, εντός διώρου έμεινε γυμνόν. Τα συρματοπλέγματά μας κατεστράφησαν, τα χαρακώματα ισοπεδώθηκαν, οι στρατιώται καλύπτονται εις τας οπάς των οβίδων και αγωνίζονται απεγνωσμένα να επανορθώσουν τας ζημίας, ιδίως να προστατεύσουν τα πολυβόλα και οπλοπολυβόλα από την καταστροφήν… από τις πέτρες και χώματα που εγείροντο από τας εκρήξεις…. Τα υπάρχοντα επί του υψώματος 731 δύο πυροβόλα των 6,5 και αντιαρματικός ουλαμός των 37 κατεστράφησαν ολοτελώς….Περί την 7.30’ ώραν κατόρθωσα να επικοινωνήσω τηλεγραφικώς δια λίγα λεπτά με τον Συνταγματάρχην Κετσέαν, επίσης μετά του Διοικητού του Συγκροτήματος Συνταγματάρχου Γεωργούλα Ν., οι οποίοι αγωνιούσαν να πληροφορηθούν την κατάστασίν μας. Με ερώτησαν εάν οι άνδρες του Τάγματος κρατούν τας θέσεις των, τους απάντησα ότι οι Λόχοι ευρίσκονται εις τας θέσεις των… Μοι διεβίβασεν την εξής Διαταγήν γραπτήν. «Επί των θέσεών σας θ’ αμυνθήτε μέχρις εσχάτων, Η Πατρίς, η Ανωτάτη Διοίκησις απαιτεί να κρατήσητε ψηλά την τιμήν των όπλων». Του απήντησα ότιδήποτε και αν συμβή δεν θα εγκαταλείψωμεν το 731 και έχω πεποίθησιν ότι δεν θα περάσουν οι Ιταλοί…Περί την 8ην ώραν το Πυροβολικόν του εχθρού ήρχισε να επιμηκύνη την βολήν του εις τα μετόπισθεν του Τάγματος και την 8.30’ έπαυσεν την βολήν του επί των υψωμάτων 731 και 717. ΄Ητο φανερόν πλέον ότι θα ήρχιζεν η επίθεσις των Ιταλών… Διέταξα τους Λόχους να ετοιμάσουν τα αυτόματα και να μη βάλουν από μεγάλας αποστάσεις, παρά μόνον όταν οι Ιταλοί θα έφθαναν εις ωρισμένα σημεία του εδάφους που υπεδείχθησαν επί τόπου εις απόστασιν περίπου 200 μέτρων…Περί την 9.30’ ώραν οι Ιταλοί χρησιμοποιούντες τας δεξιά του 5ου Λόχου βαθείας γραμμάς πλησιάζουν επικινδύνως και προσεγγίζουν τα κατεστραμμένα συρματοπλέγματα. Αρχίζει πλέον ο αγών διά της χειροβομβίδος. Οι Ιταλοί δοκιμάζουν με τρόμον και φωνάς τα καταστρεπτικά αποτελέσματα των αμυντικών μας χειροβομβίδων….(Μεσημέρι): Την μεσημβρίαν προσπαθούν οι Ιταλοί να επαναλάβουν την επίθεσίν των, αλλά ευθύς ως αναπτύσσονται καθηλούνται και διασκορπίζονται από το Πυροβολικό και τα Πολυβόλα μας.
(Απόγευμα): Το απόγευμα και ενώ μέχρι της στιγμής εκείνης τα εχθρικά πυρά είχον αραιωθή, εκσπά και νέα επίθεσις μετά σφοδρού βομβαρδισμού, εφ’ ολοκλήρου του τομέως της Ι Μεραρχίας και ανασκάπτεται πάλιν το έδαφος από το πυροβολικόν και τας βόμβας αεροπλάνων. Οι στρατιώται περιμένουν να πλησιάσουν τα εχθρικά τμήματα πεζικού, τα παραλαμβάνουν με τα αυτόματα και τα αποδεκατίζουν με επιτυχείς ριπές και όταν ο εχθρός χρησιμοποιή τας βαθείας γραμμάς και προσεγγίζει τα χαρακώματα, επιτίθενται διά της χειροβομβίδος και της λόγχης…Οι Ιταλοί όμως δεν παραιτούνται. Δοκιμάζουν διά μία ακόμα φοράν, προτού νυκτώση, να διασπάσουν τας γραμμάς μας επί του υψώματος 731.Και η προσπάθεια αυτή αποκρούεται σε σοβαροτάτας απωλείας…(Βράδυ): Η νύκτα μας βρίσκει όλους εξηντλημένους σωματικώς. Είμεθα όλη την ημέραν νηστικοί. Εν τούτοις κανείς δεν θέλει να φάγη. Έχουμε άφθονο κονιάκ. Οι Λόχοι δεν ζητούν ψωμί αλλά χειροβομβίδας αμυντικάς και σκαπανικά εργαλεία. Καθ’ όλην την νύκτα οι ημιονηγοί του Τάγματος, οι αφανείς αυτοί ήρωες επηγαινοερχόνταν εις τον σταθμόν εφοδιασμού διά να μας φέρουν εκατοντάδας φορτίων χειροβομβίδων, πυρομαχικών και λοιπών εφοδίων.(Ημέρα δεύτερη: Δευτέρα 10 Μαρτίου 1941).
(Πρωινές ώρες): «Την 7ην πρωινήν ήρχισε πάλιν το ιταλικόν πυροβολικόν… Εις τας 9 ώρα αρχίζει η Ιταλική επίθεσις. Αυτήν την ημέραν κατευθύνεται προς το αριστερόν μας… διά να υπερφαλαγγίσουν το 731 εκ του αριστερού…Οι Ιταλοί κινούνται με μυρίας προφυλάξεις, τους καταλαμβάνει πρώτον το Πυροβολικόν μας και τους αποδεκατίζει. Το Πυροβολικόν των Ιταλών προσπαθεί να υποστηρίζει την κινουμένην φάλαγγα. Οι Ιταλοί προχωρούν κατά διαδοχικά κύματα με προφανή σκοπόν να καταλάβουν οπωσδήποτε το 731, χωρίς να λαμβάνουν υπ’ όψιν τας απωλείας των…Οι Ιταλοί φθάνουν εις απόστασιν από 50-100 μ. από την γραμμήν αντιστάσεως. Διά να εξαπατήσουν τους στρατιώτας μας υψώνουν λευκά μανδίλια, προς στιγμήν υπέθεσαν ότι επρόκειτο να παραδοθούν. Αντελήφθην εκ πρώτης στιγμής ότι επρόκειτο περί απάτης… Επενέβην αμέσως, διέταξα έντασιν των πυρών διά χεροβομβίδων και τοπικήν αντεπίθεσιν. Οι Στρατιώται κραυγάζοντες την περίφημον πολεμικήν ιαχήν «αέρα» διά της λόγχης και των χειροβομβίδων αιφνιδιάζουν τους Ιταλούς, οι οποίοι αρχίζουν να τρέχουν προς τα οπίσω, μεταβαλόντες την υποχώρησίν των εις πανικόβλητον φυγήν. Η επίθεσις των συνετρίβη.
(Μεσημέρι): Ολίγον προ της μεσημβρίας διεξάγεται νέα προσπάθεια εις το ίδιο σημείον παρά Ιταλών κατόπιν πάλιν προπαρασκευής διά σφοδρού βομβαρδισμού και η επίθεσις αύτη συνετρίβη προ του ακαμάτου ηρωισμού των Λόχων, διά της λόγχης, μέχρι την 12.30’ ώραν τρέπομεν εις νέαν άτακτον φυγήν τους Ιταλούς.
(Απόγευμα): ... Εις τας 6.30’ αρχίζει βομβαρδισμός επί των υψωμάτων 731 και 717 και μετ’ ολίγον νέα επίθεσις των Ιταλών και κατά των δύο πλευρών του υψώματος 731, δηλαδή εναντίον και των δύο Λόχων μου. Και η επίθεσις αυτή απεκρούσθη με βαρυτάτας απωλείας διά τον εχθρόν.(Βράδυ): Προς το εσπέρας νομίζουν ότι θα κλονίσουν το ηθικόν των στρατιωτών μας, ρίπτουν δι’ αεροπλάνων χιλιάδας προκηρύξεις, καλούν τους στρατιώτας μας να ρίψουν τα όπλα και να σπεύσουν να παραδοθούν… Αι προκηρύξεις αυταί μόνον γέλωτας προσέφερον εις τους ηρωικούς οπλίτας.Και η δευτέρα ημέρα της επιθέσεως έκλεισε με την απόλυτον διατήρησιν των θέσεών μας επί του υψώματος 731, καθώς επίσης και το δεξιά μου ΙΙΙ Τάγμα επί του υψώματος 717…».Αυτά τα συγκλονιστικά στιγμιότυπα μας περιγράφει στο ημερολόγιό του ο Ταγματάρχης Δημήτριος Κασλάς για τις μάχες στο θρυλικό ύψωμα 731.
Η «εαρινή επίθεση» των Ιταλών απέτυχε. Ο Μουσολίνι έφυγε ταπεινωμένος. Το ύψωμα 731 έγινε δόξα και το όνομά του γράφτηκε στο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη: «731». Με την ευκαιρία του εορτασμού της 66ης επετείου του ΟΧΙ, ας τιμήσουμε σήμερα τους ήρωες του «731» και όλους τους πολεμιστές του έπους 1940-41 με τον πρέποντα σεβασμό.
Και θα τελειώσουμε το σημείωμά μας με μία άκρως ενδιαφέρουσα σχετική πληροφορία. Την ερχόμενη Τρίτη 24 Οκτωβρίου ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας κ. Κάρολος Παπούλιας, στο πλαίσιο της εθνικής επετείου της 28ης Οκτωβρίου, θα δεχθεί τιμητικά στο Προεδρικό Μέγαρο την «Επιτροπή Τέκνων και συγγενών πεσόντων στο Αλβανικό έπος 1940-‘41», μεταξύ της οποίας θα βρίσκεται και ένα από τα παιδιά του αείμνηστου πολεμιστή Ταξίαρχου Δημήτρη Γ. Κασλά, του οποίου διαβάσαμε σελίδες από το ημερολόγιό του, για τις μάχες στο ύψωμα 731.


ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 .Πρόσφατα στη «ΘΕΣΣΑΛΙΑ» (17-9-2006) δημοσιεύτηκαν αποσπάσματα από το στρατιωτικό ημερολόγιό του στη Μικρά Ασία: Μικρασιατική Εκστρατεία - Καταστροφή - Αιχμαλωσία (1920-1923).
2 . Ένα μεγάλο τμήμα του ημερολογίου αυτού δημοσιεύτηκε στο περιοδικό σύγγραμμα «ΤΡΙΚΑΛΙΝΑ» του Φιλολογικού Ιστορικού Λογοτεχνικού Συνδέσμου (Φ.Ι.ΛΟ.Σ ) Τρικάλων, τόμος 21ος, Τρίκαλα 2001, σελ.175 - 259 με τον τίτλο «Η πολεμική δράσις του ΙΙ Τάγματος του 5ου Συντάγματος Πεζικού (Τρικάλων) κατά τον Ελληνοϊταλικόν Πόλεμον 1940-1941

ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΕΤΑΞΑΣ



ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΕΤΑΞΑΣ




Ο Ι. Μεταξάς γεννήθηκε στην Ιθάκη στις 12 Απριλίου του 1871. Οι ρίζες της οικογένειας του ανάγονται στο Βυζάντιο. Η διαδρομή της ζωής του υπήρξε πολυτάραχη και η παρουσία του στην διαμόρφωση της ιστορικής πορείας του Έθνους έντονη. Και ως Στρατιωτικός και ως πολιτικός. Το 1879 τελειώνει το γυμνάσιο Αργοστολίου, όπου η οικογένειά του είχε μετοικίσει από την Ιθάκη. Το 1885, εισέρχεται στην σχολή των Ευελπίδων από όπου εξήλθε ως ανθυπολοχαγός. Σε όλες τις σπουδές του, όπως προκύπτει από τα πιστοποιητικά της αποφοίτησής του υπήρξε άριστος, τον διέκρινε δε οξυδέρκεια, διαύγεια και ευφυΐα. Μετά δεκαετή υπηρεσία του στο Στρατό, οι αξιόλογες επιτελικές του μελέτες δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για να προκριθεί για φοίτηση στην Πολεμική Ακαδημία του Βερολίνου, στα αρχεία της οποίας αναφέρεται η φράση "ουδέν άλυτο πρόβλημα δια τον Ιωάννη Μεταξά".


Το 1909 παντρεύεται την Λέλα Χατζηιωάννου, με την οποία απέκτησε δύο κόρες, την Λουκία και τη Νανά. Με την σύζυγό του Λέλα θα ζήσουν μαζί τις έντονες στιγμές λύπης, χαράς, εξορίας και δόξας, μέχρι τον θάνατόν του. Τον ίδιο χρόνο (1909) ξεσπά το κίνημα στο Γουδί, του οποίου η σημασία είναι γνωστόν ότι υπήρξε μεγάλη. Οι κινηματίες, απέφυγαν να προκαλέσουν τομή με το παρελθόν, αλλά βοήθησαν, σαν ομάδα πιέσεως, στην έναρξη της περιόδου του Βενιζελισμού. Ο Βενιζέλος αναθέτει τον Σεπτέμβριο του 1910, τη διεύθυνση του στρατιωτικού του γραφείου στον Μεταξά. Ο Μεταξάς γίνεται ουσιαστικά αρχηγός του Επιτελείου. Στο διάστημα μέχρι την έναρξη του Α' Παγκοσμίου πολέμου ο Μεταξάς σαν επιτελής, διπλωμάτης στρατιωτικός εμπειρογνώμων και διοικητής, υπήρξε από τους βασικότερους συντελεστές που θα οδηγήσουν στις νίκες και την απελευθέρωση των νήσων του Αιγαίου και τον τερματισμό της εδαφικής μας ασφυξίας και οικονομικής μας στασιμότητας. Τις παραμονές των Βαλκανικών πολέμων, ο Βενιζέλος στέλνει τον Μεταξά στην Σόφια όπου υπογράφει την Ελληνοβουλγαρική συμφωνία. Με το ξέσπασμα του Βαλκανικού πολέμου, ο Μεταξάς ευρίσκεται ως επιτελής του τμήματος επιχειρήσεων του Γενικού Στρατηγείου στη Λάρισα. Είναι ο κύριος συντάκτης των σχεδίων, βάσει των οποίων ο Αρχιστράτηγος Κωνσταντίνος αποφασίζει για τις νικηφόρες μάχες, που διαδέχονται η μία την άλλη. Ο αντισυνταγματάρχης πλέον Ι. Μεταξάς συμμετέχει στην υπό τον Βενιζέλο επιτροπή για την σύναψι ειρήνης στο Λονδίνο. Μετά από επίμονες εκκλήσεις του Αρχηγείου Στρατού στην Ήπειρο, ο Βενιζέλος καίτοι τον θεωρούσε απαραίτητο ακόμη στο Λονδίνο, πείθεται να επιστρέψει στο μέτωπο της Ηπείρου. Η γενική επίθεση στις 20 Φεβρουαρίου του 1913, με βάση τα νεώτερα σχέδια Μεταξά στέφεται με απόλυτον επιτυχία. Τα Ιωάννινα παραδίδονται, το δε πρωτόκολλο παραδόσεώς των υπογράφεται από τον Ι. Μεταξά εκ μέρους των νικητών και του Εσσάτ Πασά εκ μέρους των Τούρκων. Ο Β' Βαλκανικός πόλεμος θα είναι κατά των Βουλγάρων. Οι ηρωικές νίκες του 1913 οδηγούν στην απελευθέρωση της Ανατολικής Μακεδονίας και Δυτικής Θράκης. Ο Μεταξάς και πάλι είναι ο επιτελικός νους που θα οδηγήσει στις νίκες αυτές. Το 1914, συντάσσει το περίφημο υπόμνημα για την τύχη ενδεχομένως αποβάσεως στην Μ. Ασία και εισηγείται αιφνιδιαστική κατάληψη των Δαρδανελίων από την Ελλάδα. Ο Βενιζέλος θα συμφωνήσει, όμως, το άριστα μελετημένο αυτό σχέδιο δεν θα πραγματοποιηθεί γιατί σε λίγο θα αρχίσει ο Α' Παγκόσμιος πόλεμος. Ο Μεταξάς από το 1915, είναι Αρχηγός του γενικού Επιτελείου Στρατού. Η διαφωνία του όμως με την απόφαση εκστρατείας στα Δαρδανέλια με τους Αγγλογάλλους που υπεστήριξε τελικά και ο Βενιζέλος, τον οδηγεί σε παραίτηση. Η πανωλεθρία του εκστρατευτικού σώματος των Αγγλογάλλων σε λίγο στα Δαρδανέλια τον δικαίωσε. Τον ίδιο χρόνο αρχίζει να διαφαίνεται ο ολέθριος Εθνικός διχασμός. Ο Βενιζέλος θεωρούσε ότι η Ελλάδα έπρεπε να ταχθεί στο πλευρό των Δυτικών δυνάμεων, ο Βασιλεύς Κωνσταντίνος αναγκάζεται να παραιτηθεί. Μετά την επάνοδο από την Θεσσαλονίκη του Βενιζέλου, όπου είχε σχηματίσει νέα κυβέρνηση ο εθνικός πλέον διχασμός είχε τις τρομερές για το Έθνος επιπτώσεις. Ο Μεταξάς μαζί με άλλες προσωπικότητες εξορίζεται στο Αιάκειο της Κορσικής. Το Φεβρουάριο του 1920, κι ενώ η Μικρασιατική εκστρατεία ευρίσκεται σε εξέλιξη ο Βενιζέλος χάνει τις εκλογές. Ο Βασιλιας Κωνσταντίνος επανέρχεται στην Ελλάδα. Η Κυβέρνηση που προέκυψε από τις εκλογές του Νοεμβρίου του 1920, καλεί από την εξορία τον Μεταξά, ο οποίος όμως μετά την επιστροφή του στην Αθήνα θα ζητήσει να αποστρατευθεί με τον βαθμό του Υποστράτηγου. Η αρχή του πολιτικού αγώνα του Μεταξά ταυτίζεται με αυτή του μεσοπολέμου. Μια περίοδος εντάσεων, κρίσεων, με αποκορύφωμα την Μικρασιατική καταστροφή του 1922. Ο Μεταξάς, σαν πολιτικός πλέον, αρθρογραφεί σε εφημερίδες. Η Μικρασιατική καταστροφή εγκαινιάζει μια νέα αρχή επεμβάσεων του Στρατού, που αναλαμβάνει για πρώτη φορά επίσημα την εξουσία και που θα οδηγήσει στα αλλεπάλληλα κινήματα του Μεσοπολέμου. Η ανάγκη να βρεθούν υπεύθυνοι για την Μικρασιατική καταστροφή του 1922, οδηγεί στην καταδίκη σε θάνατο των έξι. Ο Μεταξάς, διαμαρτύρεται για την δίκη την οποία θεωρεί παράνομη και ανήθικη και παρά τα έκτακτα μέτρα λογοκρισίας και την έλλειψη χρημάτων μπαίνει μπροστά στον πολιτικό αγώνα. Στις 12 Οκτωβρίου του 1922, εκδίδει το πολιτικό του Μανιφέστο και ιδρύει το κόμμα των Ελευθεροφρόνων. Εν τω μεταξύ η Βασιλεία καταλύεται, ο Κωνσταντίνος εξορίζεται στην Ιταλία, όπου σε λίγο καιρό θα πεθάνει. Έτσι ανοίγει ο δρόμος της Β' Ελληνικής Δημοκρατίας. Το πρώτο έτος αυτής της Δημοκρατίας, το 1924, είναι έτος έξι στρατιωτικών κινημάτων και πέντε κυβερνήσεων. Οι επιπτώσεις στα εθνικά μας θέματα, λόγω αυτής της αναταραχής ως και της συνεχιζόμενης μέχρι το 1928 όπου ανέλαβε πρωθυπουργός ο Ε. Βενιζέλος είναι τεράστιες. Οι Ιταλοί προσαρτούν τα Δωδεκάνησα, χωριά της Φλώρινας παραδίνονται στην Αλβανία, οι Τούρκοι απελαύνουν τον Οικουμενικό Πατριάρχη Μελέτιο και συλλαμβάνουν 3500 Έλληνες στην Κωνσταντινούπολη. Το διεθνές "κραχ" έχει αντίκτυπο και στην Ελλάδα. Το συναλλαγματικό της απόθεμα εξανεμίζεται. Η Ελλάδα κηρύσσει την τέταρτη στην ιστορία της πτώχευση και αναστέλλει επ ' αόριστον την εξυπηρέτησι των δημοσίων δανείων. Η Ελλάς δοκιμάζεται από οικονομικά σκάνδαλα. Ο Βενιζέλος παραιτείται. Προκηρύσσει εκλογές, με την απλή αναλογική, που φέρνουν στην αρχή τον Παναγή Τσαλδάρη. Οι ρίζες όμως του Εθνικού διχασμού είναι ακόμη ζωντανές. Ακολουθεί το κίνημα του 1933, που είχε σαν αποτέλεσμα και την πρώτη συμμετοχή του Μεταξά, στην νέα κυβέρνηση Τσαλδάρη. Ο Μεταξάς είναι πεπεισμένος ότι η πληγή του Εθνικού διχασμού είναι αθεράπευτος με κοινοβουλευτικές μεθόδους και δεν μπορεί η συνεχιζόμενη ασυνεννοησία και αναρχία να λύσει το πρόβλημα. Διακηρύσσει τις ιδέες του μέσω των εφημερίδων. Εν τω μεταξύ ο Κονδύλης γίνεται Πρωθυπουργός. Προκηρύσσει δημοψήφισμα για την επαναφορά της Βασιλείας, το αποτέλεσμα δε αυτού, ήταν η επαναφορά της Βασιλείας, με τον Γεώργιο Β'. Η οικονομική κρίση συνεχίζεται, τα κόμματα αλληλοτρώγονται, το δε κόμμα των φιλελευθέρων μετά την απουσία του Βενιζέλου στο εξωτερικό, όπου σε λίγο και πέθανε, διασπάται και την αρχηγία του διεκδικούν οι Σοφούλης, Γονατάς, Παπανδρέου και Πλαστήρας. Στις 14 Μαρτίου του 1936, και μετά το κίνημα του 1935, σχηματίζεται, ως λύση ανάγκης, νέα Κυβέρνηση Δεμερτζή και αντιπρόεδρός της ορίζεται ο Ι. Μεταξάς. Και στις 25 Απριλίου, μετά τον θάνατο του Κ. Δερμετζή, ο Μεταξάς αναλαμβάνει την προεδρία της Κυβερνήσεως. Δεν αποτελεί αντικείμενο του παρόντος άρθρου να ανατρέξωμε στην ιστορική καταδίκη ή έπαινο γιατί ο Μεταξάς στις 4 Αυγούστου του 1936, σαν πρωθυπουργός που ήταν, επέβαλε Δικτατορία. Υπάρχουν τόσα πολλά γραφεί που ο ενδιαφερόμενος μελετητής μπορεί να εξαγάγει τα συμπεράσματά του. Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου όπως λεγεται έκτοτε, επεκράτησε χωρίς στρατιωτικές κινήσεις ή άλλες εκδηλώσεις. Οι εφημερίδες αντιδρούν θετικά, ως η Καθημερινή, η Πατρίς, το Ελεύθερο Βήμα, τα Αθηναϊκά Νέα και όλος σχεδόν ο Αγγλικός και ο Γαλλικός τύπος. Η βασιλική πλέον δικτατορία της 4ης Αυγούστου υπό τον Ι. Μεταξά, χωρίς κομματικά προσκόμματα, προχώρησε σε μεγάλες κοινωνικές τομές και μεταρρυθμίσεις. Δεν θα τις αναφέρω διότι το άρθρο μου αυτό δεν αποσκοπεί, όπως προανέφερα, ούτε σε υμνολογία ούτε σε καταδίκη. Ένα πάντως είναι γεγονός αναμφισβήτητο. Ότι ο Μεταξάς, με την διορατικότητά του, ότι ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος γρήγορα θα κτυπήσει την πόρτα μας, ανασυνέταξε το κράτος, ούτως ώστε στις 28 Οκτωβρίου του 1940 όταν η θύελλα του πολέμου την κτύπησε, να βρει το κράτος, έτοιμο στρατιωτικά, και τον λαό ενωμένο. Στις 28 Οκτωβρίου 1940, όταν ο Μουσολίνι του ζητά να συνθηκολογήσει και να διαβεί ανενόχλητος τα σύνορά μας, ο Μεταξάς διερμήνευσε την τόλμη, το θάρρος και την Εθνική υπερηφάνεια του Έλληνα, αρνηθείς να υποκύψει και να οδηγήσει το Έθνος σε εθνική ταπείνωση. Η Ελλάς πλέον μάχεται υπέρ βωμών και εστιών. Στις 29 Ιανουαρίου του 1941 στην πιο κρίσιμη φάση του νικηφόρου αγώνος μας με τους Ιταλούς, ο Μεταξάς πεθαίνει ξαφνικά από παραμυγδαλικό απόστημα. Είναι χαρακτηριστικά τα δημοσιεύματα της εποχής εκείνης, για την απερίγραπτη οδύνη και απόγνωση που γέμισε της ψυχές των Ελλήνων ο θάνατος του. Όσον για το εξωτερικό, στο Βρετανικό Κοινοβούλιο, για δεύτερη φοράν μόνον μετά τον στρατηγό Φος, η Βρετανική Σημαία κυματίζει μεσίστια, προς τιμήν ξένου ηγέτη. Αλλά το πλέον συναρπαστικό, όσο και αντιφατικό όλων, ήταν, ότι ο δικτάτωρ αυτός, δημιούργησε και έζησε το θαύμα του Αλβανικού Μετώπου, που είχε σαν συνέπεια την αυτόματη ένταξη ενός μικρού δικτατορικού κράτους στο πλευρό των μαχόμενων δημοκρατιών, για να πεθάνει στεφανωμένος από την αναγνώριση του παγκοσμίου φιλελευθερισμού και την προβληματισμένη αποδοχή αξιών, αλλά και μικρών αντιπάλων του. Και όχι μόνον. Ο συνεσταλμένος, άνευ γοητευτικού εξωτερικού, χωρίς σωματικά πλεονεκτήματα, και σε προχωρημένη ηλικία Κυβερνήτης, έδωσε την δυνατότητα στον Ελληνικό Λαό να δημιουργήσει τούς πρώτους τριγμούς στο καθεστώς Μουσολίνι, την πρώτη λάμψη ελπίδας σε έναν κόσμο που κινδύνευε να συνθηκολογήσει στην βαρβαρότητα, να αποτρέψει την είσοδο της Ισπανίας με το μέρος του Γερμανοϊταλικού άξονος, να επιτύχει την συνάντηση των Γερμανικών στρατιών με τον Ρωσικό χειμώνα προ της εισόδου των στη Μόσχα, και σε τελική ανάλυση να αναστρέψει τον ρου της Ιστορίας.

ΤΕΚΤΟΝΙΣΜΟΣ - ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΣΤΟ ΖΑΠΠΕΙΟ ΜΕΓΑΡΟ


ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΣΤΟ ΖΑΠΠΕΙΟ ΜΕΓΑΡΟ
Την 1/10/2008, με παρουσία πλήθους Ελευθεροτεκτόνων και των Μεγάλων Διδασκάλων Ορφέα Μάνου, Λεωνίδα Λογοθέτη και Γεωργίου Τσιούτρα, πραγματοποιήθηκε στο Ζάππειο Μέγαρο η πανηγυρική συνεδρίαση της Στοάς Ιωνία αριθμ. 7, κατά την οποία εγκαταστάθηκε ο νέος Σεβάσμιος της Στοάς και τιμήθηκε ο πρ. αν. Μεγάλος Διδάσκαλος της Ε.Μ.Σ.Τ.Ε. και ιδρυτής του ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΕΚΤΟΝΙΚΟΥ FORUM Δημοσθένης Δημόπουλος για την προσφορά του στην Ε.Μ.Σ.Τ.Ε. και τον Ελληνικό Ελευθεροτεκτονισμό.
Κορυφαία στιγμή της πρώτης και ιστορικής αυτής Ελευθεροτεκτονικής εκδήλωσης στο Ζάππειο Μέγαρο, ήταν όταν ο Μεγάλος Διδάσκαλος Ορφέας Μάνος απευθυνόμενος στον τιμώμενο, του προσέφερε το περίζωμά του, του Μεγ. Διδ., παραμένοντας με το λευκό περίζωμα του μαθητή, ενώ οι παριστάμενοι αδελφοί όρθιοι, με συνεχή χειροκροτήματα και επιφωνήσεις εκδήλωναν την συγκίνησή τους.
Στη συνέχεια ο Δημοσθένης Δημόπουλος απήγγειλε την ευχαριστήρια ομιλία του, με την οποία ζήτησε την ένωση των Μεγάλων Στοών.
Παραθέτουμε ολόκληρο το κείμενο της ομιλίας του Δημοσθένη Δημόπουλου, που έχει ως ακολούθως:


Δάσκαλοι και Αδέλφια μου
Ολόψυχα σας ευχαριστώ για την εκδήλωση της αγάπης σας.
Την ιδέα και το συντονισμό της αποψινής πρώτης Τεκτονική συγκέντρωσης στο Ζάππειο μέγαρο είχε ο σεβάσμιος αδελφός μας Παναγιώτης Ιωάννου, τον οποίο όλοι ευχαριστούμε.
θυμάμαι τα λόγια του δασκάλου μου, του Στάθη Λιακόπουλου, για το δούλο του Καίσαρα και ήδη έχω αρχίσει να φοβάμαι, μήπως οι μαύρες ψηφίδες του μωσαικού μου είναι πολλές και πέρα απ΄τις δυνάμεις μου.
Δεν είμαι τίποτε άλλο παρά κομμάτι και εικόνα σας και τόσα χρόνια περάσαμε ξεχωριστές κι αξέχαστες στιγμές, σ΄αυτή την ατέλειωτη εργασία για την οικοδόμηση του ναού και την επιστροφή στην Ιθάκη των ονείρων μας.
Ότι καλό έκανα αυτά τα χρόνια οφείλεται στην οικογένειά μου, στους δασκάλους μου και στην συμπαράστασή σας.
Για τα κακά ζητώ συγγνώμη μιας και την πλήρη και αποκλειστική ευθύνη έχω εγώ.
Ο Ελευθεροτεκτονισμός, μέθοδος για την ηθική πρόοδο του ανθρώπου, στις μέρες μας περνά δομική κρίση ταυτότητας. Γι αυτό τα εργαστήριά μας συνεχώς ερημώνουν σε ποιότητα και αριθμό μελών και το Τάγμα δεν είναι στο επίκεντρο της κοινωνικής δράσης.
Γύρω μας όλα αλλάζουν με μεγάλη ταχύτητα και αδυνατούμε τις περισσότερες φορές να τα κατανοήσουμε. Το διαδίκτυο ήδη έχει επιφέρει τεράστιες ανατροπές.
Το τάγμα μας πρέπει να αλλάξει. Να απαλλαγεί απ τις αραχνιασμένες αγκυλώσεις, την διοικητική γραφειοκρατία και την εσωστρέφεια, χωρίς να χάσει την ψυχή του.
Χρειάζονται οραματισμοί, μεγαλοσύνη , υπερβάσεις, ρήξεις και δύναμη ψυχής, δηλαδή αυτά που είχαν εκείνοι για τους οποίους υπερηφανευόμαστε αλλά που σπανίζουν στην εποχή μας.
Η καλή παράδοση του Τεκτονισμού και ειδικότερα του Ελληνικού Τεκτονισμού να διατηρηθεί για να μην καταντήσουμε παράξενο κακέκτυπο.
Οι εθνικοπατριωτικές παραδόσεις του Ελληνικού Τεκτονισμού πρέπει να διατηρηθούν και αναδειχθούν.
Τεκτονισμός χωρίς κυρίαρχη πατριωτική διάσταση δεν είναι δυνατόν να σταθεί στην Ελλάδα.
Για να ξαναβρεί τις μεγάλες μέρες του ο Τεκτονισμός, πρέπει να κάνει αυτό που έκανε τότε, που αμφισβητούσε και πολεμούσε τα δόγματα, να κάνει τις απαιτούμενες ρήξεις, να πάρει στα χέρια του τις εξελίξεις και να τις στρέψει δυναμικά στις κλασσικές αξίες της ουμανιστικής προόδου.
Με φιλοδωρήματα και στεφάνια το μόνο που καταφέραμε ήταν να γίνουμε ληξίαρχοι ιδεών και ένα ακόμη από τα φιλανθρωπικά ιδρύματα.
Η κοινωνία προσμένει μια επανάσταση ήθους.
Τώρα που οι αξίες αγνοούνται και οι αδύναμοι ποδοπατούνται από τον πιο ισχυρό φασισμό και δόγμα που γνώρισε η ιστορία, τον ανελέητο οικονομισμό, τον θρίαμβο της ποσότητας σε βάρος της ποιότητας και την κερδολατρεία.
Μην περιμένετε λύσεις από τους αρχολίπαρους, τους βολεμένους η τους γραφειοκράτες που διοργανώνουν ψευτοκοινωνικά γκαλά και ημερίδες προβληματισμού περί της συμβολικής σημασίας του οδοντωτού κορύμβου.
Η καρδιά σας να αφουγκρασθεί τους αδύναμους και τους κολασμένους.
Δεν ζούμε μόνοι και γύρω μας υπάρχει πολύς πόνος.
Κανένας μας δεν μπορεί να είναι ευτυχισμένος όταν γύρω του ακούγονται κραυγές πόνου και απελπισίας.
Όσο υπάρχει πόνος, αμάθεια και αδικία πρέπει να υπάρχει Τεκτονισμός. Και δυνατός Τεκτονισμός σημαίνει λιγότερος πόνος, λιγότερη αμάθεια λιγότερη αδικία.
Η προσπάθεια για την δημιουργία του Ευρωπαικού Τεκτονισμού, η αναγνώριση των στοών του Πρίνς Χώλλ και του γυναικείου Ελευθεροτεκτονισμού, που προωθούνται στις μέρες μας απελευθερώνει τη σκέψη μας από τους αναχρονισμούς και είναι καλά σημάδια , αν και χρειάζεται μεγαλύτερη ταχύτητα και ευρύτητα οριζόντων.
Στη χώρα μας οι δύο Μεγάλες Στοές της Αγγλοσαξωνικής Σχολής πρέπει να ενωθούν αφού εξέλιπαν πια οι λόγοι του σχίσματος και οι ενωτικές συγκλίσεις αποτελούν άμεσο κοινωνικό αίτημα. Το ίδιο πρέπει να κάνουν και οι Τεκτονικές δυνάμεις του φιλελεύθερου Τεκτονισμού.
Η ένωση θα απελευθερώσει το Τάγμα από έξωθεν πιέσεις, γραφειοκρατική εσωστρέφεια και θα δημιουργήσει πολύτιμους πόρους παραγωγής τεκτονικού και κοινωνικού έργου.
Όμως απόψε, εδώ σ’ αυτό το μεγαλειώδες και ιστορικό κτίριο του Ζαππείου, κυριαρχούν τα αισθήματα βαθειάς συγκίνησης και ευγνωμοσύνης προς τους δασκάλους μας, τους παλιούς αδελφούς μας Τέκτονες και ιδιαίτερα τους αδελφούς της Μεγάλης Στοάς της Ελλάδος, που είναι κοντά μας σε μια γιορτή αδελφικής αγάπης και Τεκτονικής ενότητας, που πιστεύω ότι αποτελεί ένα σταθμό στην πορεία για την ένωση των Ελληνικών Μεγάλων Στοών χάριν της υπηρεσίας στον συνάνθρωπό μας.
Σας ευχαριστώ πολύ για την αγάπη σας.
Είπον

ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΑ ΖΗΤΗΣΕ Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Αλληλεγγύη και ανθρωπιά ζήτησε ο Κ.Παπούλιας για την αντιμετώπιση της κρίσης


25/10/08 14:56Θεσσαλονίκη



Στις ιδιαίτερα δύσκολες συγκυρίες της εποχής που έχουν να κάνουν με τη διεθνή οικονομική κρίση, την επισιτιστική κρίση, την περιβαλλοντική, την ενεργειακή καθώς και τις γεωπολιτικές διενέξεις που θέτουν σε δοκιμασία την παγκόσμια σταθερότητα και ειρήνη, αναφέρθηκε ο πρόεδρος της Δημοκρατίας Κάρολος Παπούλιας κατά την άφιξη του στο αεροδρόμιο «Μακεδονία» της Θεσσαλονίκης.
«Αυτό που καταδεικνύεται τον τελευταίο καιρό είναι η πτώση ενός συγκεκριμένου πολιτισμικού προτύπου, η ιδεολογική απονομιμοποίηση ενός τρόπου ανάπτυξης της οικονομίας, λειτουργίας της κοινωνίας» είπε ο κ. Παπούλιας και πρόσθεσε:
«Οφείλουμε, λοιπόν, όλοι μας, στην προοπτική ενός αναγκαίου και εφικτού καλύτερου κόσμου, να αφουγκραστούμε τα μηνύματα των επερχόμενων, να αναζητήσουμε τη βαθύτερη ουσία των κρίσεων και να συναισθανθούμε τις ανησυχίες όλων εκείνων που πλήττονται άμεσα από αυτές. Έτσι, ώστε, να διασφαλίσουμε τις αξίες εκείνες που θα οικοδομούν μια δημοκρατία προσανατολισμένη στην κοινωνική δικαιοσύνη, στην αλληλεγγύη και στην ανθρωπιά».
Ο πρόεδρος της Δημοκρατίας έφτασε στη Θεσσαλονίκη για να παραστεί στις εκδηλώσεις για τον τριπλό εορτασμό της 28ης Οκτωβρίου, της απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης και του Πολιούχου της Αγίου Δημητρίου, οι οποίες θα κορυφωθούν με τη στρατιωτική παρέλαση την Τρίτη.
Τον κ. Παπούλια υποδέχθηκαν ο υπουργός Μακεδονίας-Θράκης Μαργαρίτης Τζίμας, ο υφυπουργός Ανάπτυξης Σταύρος Καλαφάτης, ο περιφερειάρχης Κεντρικής Μακεδονίας Γιώργος Τσιότρας, ο νομάρχης Παναγιώτης Ψωμιάδης, ο δήμαρχος Βασίλης Παπαγεωργόπουλος, εκπρόσωποι των εκκλησιαστικών και στρατιωτικών αρχών, δήμαρχοι περιφερειακών Δήμων και εκπρόσωποι φορέων.
Στην προσφώνησή του, ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης χαρακτήρισε τον κ. Παπούλια σύμβολο ενότητας και ομοψυχίας του ελληνικού έθνους.

Αυτό το κείμενο εκτυπώθηκε από το in.gr,στη διεύθυνση http://www.in.gr/news/article.asp?lngEntityID=951114&lngDtrID=244

ΟΙ ΗΘΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ ΤΗΣ ΒΙΒΛΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΔΥΤΙΚΕΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΕΣ


Ηθικές αξίες της Βίβλου και οι δυτικές δημοκρατίες


Jean-Louis Ska


Τον τελευταίο καιρό έγινε πολύς λόγος για το σχέδιο του Ευρωπαϊκού συντάγματος και το ερώτημα αν πρέπει να υπάρξει αναφορά στην εβραιοχριστιανική παράδοση. Το ζήτημα είναι σίγουρα πολυσύνθετο. Εδώ πρόθεσή μας είναι να προσφέρουμε κάποιες διασαφηνίσεις σε ένα ειδικότερο θέμα και όχι πολύ γνωστό, δηλαδή στις βιβλικές ρίζες ορισμένων βασικών χαρακτηριστικών των δυτικών δημοκρατιών. Πρέπει να προσθέσουμε ότι αυτές οι αρχές του βιβλικού δικαίου συναντώνται και αλλού, όπως λόγου χάρη στους νόμους των πρώτων ελληνικών δημοκρατιών, ή στο ρωμαϊκό δίκαιο και η παρουσία τους σήμερα στα συντάγματα των δυτικών δημοκρατιών δεν οφείλονται αποκλειστικά στην επιρροή της Βίβλου.

Η μεταρρύθμιση του Γρηγορίου Ζ' και το δυτικό δίκαιο

Με ποιο τρόπο λοιπόν το αρχαίο βιβλικό δίκαιο επηρέασε το δυτικό δίκαιο που εμφανίστηκε σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα; Δεν τίθεται ασφαλώς θέμα να ψάξουμε σχέσεις μεταξύ των νόμων του αρχαίου Ισραήλ και τα σύγχρονα Συντάγματα των δυτικών κρατών. Αλλά πώς μπορούμε να εξηγήσουμε την έμμεση αυτή επιρροή;

Οι πηγές του δυτικού δικαίου είναι τρεις. Πρώτα, το ρωμαϊκό δίκαιο και το αρχαίο γερμανικό δίκαιο. Το πρώτο υπερισχύει στις νομοθεσίες της ηπειρωτικής Ευρώπης ενώ το δεύτερο έχει μεγαλύτερη σημασία στο αγγλοσαξωνικό δίκαιο, δηλαδή στη Μεγάλη Βρετανία και όσες χώρες κληρονόμησαν την νομική παράδοσή της. Στις δύο πρώτες πηγές πρέπει να προσθέσουμε και μια τρίτη, το βιβλικό δίκαιο, το οποίο έπαιξε ένα ρόλο στη διαμόρφωση της δυτικής νομικής συνείδησης διαμέσου - πράγμα που μπορεί εκ πρώτης όψεως να προκαλέσει έκπληξη- του εκκλησιαστικού κανονικού δικαίου. Αυτό υποστηρίζει ένας μεγάλος μελετητής του δυτικού δικαίου ο Harold J. Berman, καθηγητής στο Χάρβαρντ και μετά στην Ατλάντα. Στην κύρια μελέτη του1 προσπαθεί να δείξει ότι η πρώτη μεγάλη επανάσταση στη Δύση είναι αυτή του πάπα Γρηγορίου Ζ' (1073-85).
Κατά το συγγραφέα, η μεταρρύθμιση αυτή, η λεγόμενη γρηγοριανή μεταρρύθμιση, είναι στο ίδιο επίπεδο με την μεταρρύθμιση του Λουθήρου το 15172, της Αγγλίας το 1640, της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας το 1776, της Γαλλικής Επανάστασης το 1789 και της οκτωβριανής επανάστασης το 19173. Ο Breman θεωρεί την γρηγοριανή μεταρρύθμιση μια αληθινή επανάσταση γιατί εισήγαγε μια μεγάλη και διαρκή αλλαγή στο δυτικό πολιτισμό. Για να πετύχει την ανεξαρτησία της Εκκλη-σίας απέναντι στον γερμανό αυτοκράτορα, τους τοπικούς ηγεμόνες, και τους φεουδάρχες, ο Γρηγόριος Ζ' θεσπίζει το πρώτο νομικό σύστημα στη νεώτερη Δύση, το jus novum, δηλαδή τον πρώτο κώδικα κανονικού δικαίου.
To πιο σημαντικό σημείο της γρηγοριανής μεταρρύθμισης, πάντα κατά τον Berman, περισσότερο από την εξέγερση εναντίον της κοσμικής εξουσίας, είναι η νομική συμβολή του, μεταξύ άλλων, με το γνωστό Dictatus Papae του 1074-754.
Η γρηγοριανή μεταρρύθμιση διατύπωσε για πρώτη φορά στη μεσαιωνική Δύση την ιδέα ενός «κράτους δικαίου», δηλαδή ενός κράτους που θεμελιώνεται όχι στην εξουσία ή στη δύναμη του ηγεμόνα, ούτε στην νομιμότητα μιας δυναστείας, ή του δεσμού πίστης και υπακοής ανάμεσα στον υπήκοο και τον φεουδάρχη, αλλά στο δίκαιο που διακηρύσσεται και αναγνωρίζεται ως μόνο αληθινό θεμέλιο της δημόσιας ζωής. Με άλλα λόγια, το κράτος δεν θεμελιώνεται στη δύναμη του ηγεμόνα, αλλά στο δίκαιο, ως αληθινή εγγύηση της δικαιοσύνης και της ισότητας. Έτσι, γεννήθηκε το πρώτο κράτος δικαίου στη νεώτερη εποχή και, παράδοξα, πρόκειται για το κράτος της Εκκλησίας.
Ας προσθέσουμε ένα σημαντικό στοιχείο. Οι περισσότερες επαναστάσεις που συνέβησαν μετά το 16ο αιώνα στράφηκαν έμμεσα ή άμεσα εναντίον της Εκκλησίας. Η αμερικανική επανά-σταση είναι μια από τις σπάνιες εξαιρέσεις. Ωστόσο, οι επαναστάσεις αυτές ενσωμάτωσαν μεγάλα μέρη του κανονικού δικαίου στο κοσμικό τους δίκαιο. Για αυτό το λόγο πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι πολλά βασικά στοιχεία εκείνων των συστημάτων (των νομικών συστημάτων του μεσαίωνα, είτε εκκλησιαστικών είτε κοσμικών) κατέληξε στο κοσμικό δίκαιο των ευρωπαϊκών κρατών με την ώθηση των εθνικών επαναστάσεων. Τα σύγχρονα νομικά συστήματα είναι βεβαίως κοσμικά και είναι βασικό να το αναγνωρί-σουμε. Αλλά είναι επίσης ουσιαστικό να αναγνωρίσουμε ότι πολλά στοιχεία αποτελούσαν αρχικά μέρος του εκκλησιαστικού δικαίου δηλαδή του κανονικού δικαίου5.

Οι νομικές ρίζες της γρηγοριανής μεταρρύθμισης

Η γρηγοριανή μεταρρύθμιση είναι σημαντική από πολλές απόψεις. Εδώ θα περιοριστούμε να εξετάσουμε με τον Breman τις νομικές ρίζες της. Η πρώτη πηγή της γρηγοριανής μεταρρύθμισης, το ρωμαϊκό δίκαιο, φαίνεται ότι τονίστηκε κατά την εποχή των αντιπαραθέσεων της παπικής με την αυτοκρατορική εξουσία. Σε αυτό το πλαίσιο ιδρύθηκε το 1119 το πανεπιστήμιο της Μπολώνια, του οποίου η πρώτη σχολή ήταν η νομική. Τότε, το δίκαιο αρχίζει να αποσπάται από την πολιτική εξουσία και τη θρησκεία για να αποκτήσει αυτόνομη ύπαρξη. Αφετηρία του ενδιαφέροντος για το δίκαιο ήταν, περιέργως, η ανακάλυψη ενός παλιού χειρογράφου σε μια από τις βιβλιοθήκες της Πίζας, που περιείχε όλες τις συλλογές ρωμαϊκού δικαίου συγκροτημένες σε μια έκδοση από την εποχή του Ιουστινιανού κατά το 5346. Έφτασε πρώτα στο Αμάλφι, όπου διεσώθη από του Πιζάνους μετά τη μια από τις δύο λεηλασίες που υπέστη η πόλη το 1135 ή το 1137. Ανακαλύφτηκε στην Πίζα το 1180 και μεταφέρθηκε στη Φλωρεντία μετά τη νίκη της Φλωρεντίας επί της Πίζας το 1406. Σήμερα ο codex florentinus olim pisa-nus διατηρείται στη Βιβλιοθήκη Laurenziana. Η ανακάλυψη είχε σημαντική επιρροή γιατί το κύρος της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας ήταν άθικτο καθ' όλο το μεσαίωνα. Γι αυτό οι νομομαθείς, οι ηγεμόνες, οι κρατούντες θεωρούσαν το ρωμαϊκό δίκαιο ως το κατ' εξοχήν δίκαιο. Δεν ήταν καθόλου ένα κατάλοιπο του παρελθόντος, αλλά ένα δίκαιο έγκυρο για όλες τις εποχές και για όλα τα έθνη. Μπορούμε να παρομοιάσουμε το ρόλο του ρωμαϊκού δικαίου στο χώρο της νομικής με εκείνο της Βίβλου στο χώρο της θρησκείας ή με το ρόλο του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη στο χώρο της φιλοσοφίας. Μεταξύ των ιδεών του ρωμαϊκού δικαίου που άσκησαν μεγάλη επιρροή στη διαμόρφωση του δικαίου εκείνη την εποχή πρέπει να σημειώσουμε τη βασική ιδέα της διάκρισης ανάμεσα στο πρόσωπο και το λειτούργημα. Σύμφωνα με το ρωμαϊκό δίκαιο το λειτούργημα δεν ταυτίζεται με το πρόσωπο που το ασκεί και γι αυτό το λειτούργημα μπορεί να είναι πρόσκαιρο. Ένα άλλο στοιχείο είναι ότι το ρωμαϊκό δίκαιο μπορεί να εφαρμοστεί σε διάφορες φυλές και λαούς. Ήταν το τσιμέντο που ένωνε σε μια μόνη αυ-τοκρατορία πολλούς διαφορετικούς λαούς και χάρη σε αυτό το δί-καιο λειτουργούσε το εμπόριο, η διοίκηση, οι ανταλλαγές μέσα σε όλη την αυτοκρατορία. Τέλος, το ρωμαϊκό δίκαιο έδινε κανόνες σαφείς για όλους τους τομείς της δημόσιας και ιδιωτικής ζωής, όπως η ιδιοκτησία, η κληρονομιές, τα συμβόλαια. Οι νόμοι του Ιουστινιανού περιείχαν επίσης και κανόνες επί της θεολογίας, της λειτουργίας, της εκκλησιαστικής εξουσίας.
Ωστόσο, το ρωμαϊκό δίκαιο δεν ήταν το μόνο. Μετά την πτώση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας το 476, στην Ευρώπη ευνοήθηκε το γερμανικό δίκαιο, που εκφράζεται κυρίως στο «φεουδαρ-χικό δίκαιο». Αυτό δεν έχει ενότητα γιατί ανήκει σε πολλούς γερμανικούς πληθυσμούς που έχει ο καθένας το δικό του δίκαιο: Φράγκοι, Λομβαρδοί, Βουργούνδιοι, Άγγλοι, Σάξωνες, Βισιγότθοι, Νορμανδοί, κτλ. Το γερμανικό δίκαιο διακρίνεται από το ρωμαϊκό σε πολλά βασικά σημεία όπως: 1) το γερμανικό δίκαιο βασίζεται στα ήθη και όχι στην εξουσία του νομοθέτη7 2) δεν διακρίνει ανάμεσα στο πρόσωπο και το λειτούργημα και γι αυτό τα περισσότερα λειτουργήματα είναι κληρονομικά 3) δίνει, τελικά, μεγάλη σημασία στους προσωπικούς δεσμούς και αυτό εξηγεί τη θέση της τι-μής, των όρκων, της συλλογικής ευθύνης, της τιμωρίας και της συμφιλίωσης.

Τέλος, το μεσαιωνικό κανονικό δίκαιο δέχεται κάποιες έννοιες του βιβλικού δικαίου. Η επιρροή ενός νομικού κειμένου όπως ο δεκάλογος είναι προφανής8. Αλλά υπάρχει και κάτι επιπλέον. Οι ειδήμονες επιμένουν κυρίως στη ιδέα ενός θείου δικαίου ή ενός θείου νόμου δηλαδή ενός νόμου που πρέπει να είναι σεβαστός από όλους με τον ίδιο τρόπο και υπερβαίνει την ανθρώπινη σφαίρα. Επιπλέον, ο νόμος έχει παγκόσμια ισχύ γιατί εκφέρεται από τον δημιουργό των πάντων. Τέλος, πολλοί βιβλικοί νόμοι μπήκαν στη διαμόρφωση του κανονικού δικαίου.
Μπορούμε ωστόσο να αναπτύξουμε ορισμένα σημεία βασικά του βιβλικού δικαίου που άμεσα ή έμμεσα συνέβαλαν στη διαμόρφωση του δυτικού δικαίου.

Οι βιβλικές ρίζες ορισμένων αρχών της δυτικής δημοκρατίας9

Θα ήταν σίγουρα παράλογο να προσπαθήσουμε να δείξουμε ότι η δυτική δημοκρατία έχει βιβλική προέλευση. Όταν μιλάμε για το πολιτικό σύστημα στους νόμους της Πεντατεύχου δεν μας έρχεται στο νου η λέξη «δημοκρατία». Γίνεται μάλλον λόγος για «θεοκρατία» τουλάχιστον μετά τον Φλάβιο Ιώσηππο.10 Έχουμε όμως την πρόθεση να δείξουμε ότι ορισμένες αρχές του βιβλικού δικαίου είχαν, μακροπρόθεσμα, ορισμένες επιπτώσεις στην δια-μόρφωση της δυτικής δημοκρατίας. Το γεγονός ότι ο βιβλικός κόσμος και οι πολιτικοί του θεσμοί δεν ήταν πάντα πιστοί σε αυτές τις αρχές, είναι πρακτικά δευτερεύον, τουλάχιστον για το σκοπό μας εδώ. Είναι γνωστό ότι οι πολιτισμοί χρειάζονται, ορισμένες φορές, πολύ καιρό πριν κατανοήσουν τις συνέπειες ορισμένων νομικών αρχών. Ορισμένες φορές υπάρχει διαφορά ή και κραυγαλέα αντίθεση μεταξύ του δικαίου και των κανόνων από τη μια και της συγκεκριμένης καθημερινής ζωής από την άλλη. Εξ άλλου, είναι αδιαμφισβήτητο ότι το μεγαλύτερο μέρος των επαναστάσεων που αναφέραμε ξεκίνησαν από την πεποίθηση ότι ορισμένα βασικά δικαιώματα δεν γίνονταν σεβαστά από τους κρατούντες της επο-
χής.

Η καθολική αξία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Η πρώτη νομική αρχή στην Παλαιά Διαθήκη είναι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια που ισχύει για όλο το ανθρώπινο γένος. Αυτό διαπιστώνουμε στην πρώτη αφήγηση της δημιουργίας : «Ας κάνουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και ομοίωσή μας» (Γεν 1.28).11 Δεν είναι σκόπιμο να συζητήσουμε για τη σημασία των όρων και των λέξεων. Αλλά πρέπει να υπογραμμίσουμε το εξής : Η δημιουργία του ανθρώπου διαφέρει σε ένας σημείο ουσιαστικά από εκείνη των άλλων ζώων. Αυτά δημιουργούνται «κατά το είδος τους». Ενώ δεν συμβαίνει έτσι για το ανθρώπινο γένος. Δεν υπάρχει παρά μόνο ένα ανθρώπινο είδος και αυτό αποκλείει κάθε φυλετισμό. Είναι αλήθεια ότι η Παλαιά Διαθήκη τονίζει την εκλογή του Ισραήλ και την ιδιαίτερη κλήση του. Ορισμένα κείμενα υπογραμμίζουν ότι το Ισραήλ θα έχει θέση ανώτερη από εκείνη των άλλων λαών (Δευτ. 26,19: 28,1). Ωστόσο, στην προοπτική της δημιουργίας, όλοι οι άνθρωποι δημιουργήθηκαν από το Θεό ίσοι ως προς την αξία, αν και, όταν γίνεται λόγος για το λαό του Ισραήλ που, σε μια μεταγενέστερη φάση της ιστορίας της σωτηρίας, ο Θεός διαλέγει, θα μπορούσε να τεθεί υπό αμφισβήτηση, τουλάχιστον κάτω από ορισμένους όρους, το βασικό αυτό δεδομένο.

Η ελευθερία.
Ένα δεύτερο στοιχείο του δικαίου που τονίζεται στην Παλαιά Διαθήκη είναι η αρχή της ελευθερίας. Ο Θεός του Ισραήλ δεν πρέπει να ξεχνάμε παρουσιάζεται έτσι: « Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που σε έβγαλα από την χώρα της Αιγύπτου και από την σκλαβιά».12 Η πρωταρχική εμπειρία του Ισραήλ ως λαού είναι η Έξοδος. Από εκεί και πέρα το Ισραήλ γίνεται λαός και έθνος. Αυτή η εμπειρία είναι μια εμπειρία απελευθέρωσης από τη σκλαβιά. Σε αυτό πρέπει να επιμείνουμε: ο Θεός αποκαλύπτεται στο λαό του για πρώτη φορά ως «ελευθερωτής». Αυτή η αλήθεια μας παρουσιάζεται θαυμάσια στην κλήση του Μωυσή (Εξ 3-4) που είναι ένα κείμενο δύσκολο και πολυσυζητημένο. Αλλά σε ένα ση-μείο η αφήγηση είναι σαφής: ο Θεός αποκαλύπτει το όνομά του στον Μωυσή και στον λαό του τη στιγμή που υπόσχεται να ελευ-θερώσει το λαό από τη σκλαβιά της Αιγύπτου. Το όνομά του συν δέεται με εκείνο το γεγονός για πάντα. Υπάρχει λοιπόν ένας δεσμός πολύ στενός και ιδιαίτερος ανάμεσα στο Θεό του Ισραήλ και την απελευθέρωση. Με άλλα λόγια, η εμπειρία του Θεού στην Πα-λαιά Διαθήκη είναι εμπειρία της απελευθέρωσης.13 Ο απόστολος Παύλος θα πει κάτι ανάλογο στους Γαλάτες: «ο Χριστός μάς ελευ-θέρωσε για να γίνουμε πραγματικά ελεύθεροι. Να είστε λοιπόν σταθεροί και μη δεχθείτε πάλι το ζυγό της σκλαβιάς» (Γαλ 5,1). Αλλά και στους Ρωμαίους: «Εσείς δεν δεχθήκατε πνεύμα δουλείας για να πέσετε πάλι στο φόβο, αλλά δεχθήκατε πνεύμα υιοθεσίας δια μέσου του οποίου κραυγάζουμε Αββά, Πατέρα» (Ρωμ 8,15). Αυτά τα κείμενα της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης τονίζουν ότι η ελευθερία είναι ένα ουσιαστικό δεδομένο της ανθρώπινης ζωής και δεν είναι δυνατό να οικοδομήσουμε την πολιτεία των ανθρώπων παρά επάνω σε αυτήν την ελευθερία.
To βιβλικό κείμενο επιμένει σε ένα βασικό σημείο που γίνεται σαφέστερο αν κοιτάξουμε τις παρόμοιες αφηγήσεις σχετικά με την εμφάνιση ενός βασιλείου ή μιας αυτοκρατορίας. Στην εγγύς Ανατολή, κατά την αρχαιότητα, ο δημιουργός θεός οργανώνει το σύμπαν και μετά κατασκευάζει έναν ναό όπου διαμένει μόνιμα. Φυσικά, ο ναός αυτός βρίσκεται σε μια πόλη που ασκεί εξουσία πάνω σε μια ευρύτερη περιοχή ή σε μια αυτοκρατορία, (ο Μαρδούκ στη Βαβυλωνία ή ο Βαάλ στην Ουγκαριτική παράδοση) σε άλλες περιπτώσεις, η πρωταρχική αφήγηση περιγράφει τη θεμελίωση μιας δυναστείας και τις κατακτήσεις ενός ισχυρού ηγεμόνα (Σαργκόν του Αγκατέ 2334- 2279).14
Η Βίβλος όμως αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση. Η αρχή του Ισραήλ δεν συμπίπτει με την ίδρυση της Ιερουσαλήμ ούτε με την κατάκτηση των αγίων τόπων. Το Ισραήλ δεν προήλθε από έναν εμφύλιο πόλεμο ούτε από μια ανατροπή ενός καθεστώτος από ένα άλλο. Ο Μωυσής δεν ανατρέπει τον Φαραώ για να καταλάβει το θρόνο του και να εγκαθιδρύσει ένα άλλο καθεστώς στην Αίγυπτο. To Ισραήλ φεύγει από την Αίγυπτο κάτω από την καθοδήγηση του
Μωυσή για να πάει να ζήσει στην έρημο και συγκροτείται ως λαός στην έρημο: ούτε στην Αίγυπτο ούτε στη γη του. Στην έρημο του λείπει κάθε τι που θα ήταν απαραίτητο στη γέννηση ενός λαού. Εκτός από κάτι βασικό : έχει την ελευθερία. Είναι δύσκολο να τονιστεί πιο έντονα πόσο απαραίτητη είναι η ελευθερία στη συγκρότηση ενός λαού.

To δίκαιο και η νομιμότητα.
Μόλις κατακτήσει την ελευθερία του, ο λαός οδηγείται από το Θεό στο Σινά και εκεί του δίνει το Νόμο του.15 Αυτό μπορεί να φανεί περίεργο τουλάχιστον για τη σύγχρονη νοοτροπία γιατί ο νόμος είναι μια τροχοπέδη στην ελευθερία, αλλά δεν ήταν έτσι στην αρχαιότητα. Η επιλογή δεν ήταν ανάμεσα στην ελευθερία και το νόμο, αλλά ανάμεσα στην αναρχία και τον νόμο ή την τυραννία και το νόμο. Η αναρχία περιγράφεται στη Βίβλο (Κρ 17,6; 18,1; 19,1; 21,25) «την εποχή εκείνη δεν υπήρχε βασιλιάς στο Ισραήλ και καθένας έκανε ό,τι ήθελε» Αυτά τα κεφάλαια στο βιβλίο των Κριτών περιγράφουν τις ταραχές που ταλαιπώρησαν το Ισραήλ εκείνη τη δύσκολη περίοδο. Το συμπέρασμα είναι απλό. Για να βγούμε από το φαύλο κύκλο πρέπει να ιδρυθεί η μοναρχία που μόνο αυτή εγγυάται την τάξη.16
Αλλά η εξουσία των βασιλέων στην αρχαιότητα και σε κείνη την περιοχή ήταν σχεδόν απεριόριστη (1 Σαμ 8,11-18). Το Ισραήλ κινδύνευε να περάσει από τη Σκύλλα στη Χάρυβδη. Από την αναρχία στην τυραννία. Αυτό υποστηρίζουν και τα βιβλία των Βασιλέων: οι περισσότεροι βασιλείς καταδικάστηκαν για κατά-χρηση εξουσίας και σπάνιοι είναι εκείνοι που δεν κρίνονται αρνη-τικά.17 Ποιο είναι το κριτήριο με το οποίο κρίνονται οι ηγεμόνες; Είναι μόνο ένα: ο νόμος του Μωυσή. (1Βας 2,3) Αυτός είναι πιο αρχαίος από τους ηγεμόνες και συνεπώς τους κρίνει. Ο ίδιος ο λαός του Ισραήλ καταδικάζεται γιατί προτιμά να ακολουθήσει τους νόμους των εθνών (2Βασιλ. 17,8) αντί να μείνει πιστός στον Μωυσή (2Βασιλ. 17,3). Για τα κείμενα αυτά δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο νόμος του Μωυσή είναι πολύ ανώτερος από τους νόμους των βασιλέων και δεν υπάρχει κοινό μέτρο σύγκρισης ανάμεσα στα δύο.
Ο λαός του Ισραήλ συγκροτείται ως λαός πριν να αποκτήσει δύο βασικά στοιχεία κάθε αρχαίου λαού: μια περιοχή και έναν ηγεμόνα. Στην έρημο είναι ελεύθερος και ο Θεός τού δίνει το νόμο για να τον προφυλάξει από την αναρχία και την τυραννία. Κατά μεγάλο μέρος, ο νόμος αντικαθιστά τον ηγεμόνα και τη γη. Η ανώτατη αρχή στο Ισραήλ δεν είναι ο ηγεμόνας, αλλά ο νόμος. Ο ηγε-μόνας πρέπει να διαβάζει το νόμο κάθε μέρα. Αυτό σημαίνει ότι ο ηγεμόνας υπόκειται στο νόμο και όχι το αντίθετο. Ο νόμος είναι πιο σημαντικό από τη γη γιατί δόθηκε πριν την κατάκτηση της γης της επαγγελίας. Αλλά ακόμη περισσότερο, ο νόμος καθορίζει τα πραγματικά όρια του Ισραήλ που είναι σύνορα συμπεριφοράς. Εί-ναι μέλος του λαού όποιος τηρεί το νόμο και όποιος δεν τον τηρεί αποκλείεται από το λαό. Περισσότερο και από την επικράτεια, είναι ο νόμος που καθορίζει την εβραϊκή ταυτότητα, με άλλα λόγια είναι η πραγματική του «πατρίδα».
Αυτές οι σκέψεις μάς οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ο βιβλικός νόμος περιλαμβάνει μια νομική αρχή, γνωστή, αλλά πάντα βασική, την έννοια της «νομιμότητας» και του «δικαίου». Με άλλα λόγια, ο λαός του Ισραήλ τονίζει ότι ορισμένες αρχές πρέπει να είναι σεβαστές από όλους, ακόμη και τους πιο ισχυρούς και τους πιο πλούσιους. Στο Ισραήλ κανείς δεν έχει δικαίωμα να είναι πάνω και έξω από το νόμο. Ούτε έχει κανείς δικαίωμα να τον αλλάξει προς συμφέρον του γιατί ο νόμος προέρχεται από τον ίδιο το Θεό. Η πεποίθηση ότι ο νόμος έχει θεία προέλευση έχει ως αποτέλεσμα να μην υπόκειται στην εξουσία των ανθρώπων.
Η ιδέα ενός «θείου νόμου» υπερβατικού και πάνω από την ανθρώπινη δικαιοδοσία είναι βασική στο κράτος δικαίου που επι-διώκει ο Γρηγόριος Ζ'. Τη συναντάμε πάλι σε ορισμένα κείμενα που έμμεσα ή άμεσα επηρεάστηκαν από τη γρηγοριανή μεταρρύθ-μιση όπως: η Magna Charta Libertatum του 1215 που επεβλήθηκε στον βασιλέα της Αγγλίας Ιωάννη τον Ακτήμωνα, η Bulla aurea του 1222 που υπογράφτηκε από τον Ανδρέα Β' βασιλέα της Ουγ-γαρίας, το καθεστώς υπέρ των πριγκίπων του 1232 που εξέδωσε ο αυτοκράτορας της Γερμανίας Φρειδερίκος Β'. Η ίδια αρχή είναι θεμελιώδης στη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του 1689 που έγινε αποδεκτή από τον Γουλιέλμο της Οράγγης πριν ανέλθει στον θρόνο της Αγγλίας. Υπάρχουν σίγουρα σημαντικές διαφορές μεταξύ αυτών των νομικών πράξεων, αλλά υπάρχει ένα κοινό στοι-χείο σε όλες: η εξουσία του ηγεμόνα και του κυβερνήτη περιορίζεται από ένα δίκαιο που είναι ανώτερο από αυτούς.

Συμμαχία και συγκατάθεση

Ο νόμος του Μωυσή, αν και θείας προέλευσης, δεν επιβάλλεται, αλλά προτείνεται στο λαό και ισχύει μόνο μετά την συγκατάθεση του λαού. Το βιβλικό δίκαιο γνωρίζει λοιπόν την νομική αρχή της συγκατάθεσης. Αυτή ζητείται μια πρώτη φορά μετά τη διακήρυξη του νόμου στο όρος Σινά (Εξ 24,3-8) και θα ζητηθεί μια δεύτερη φορά 40 χρόνια αργότερα στο τέλος της παραμονής στην έρημο, όταν ο Μωυσής θα ζητήσει στο λαό να δεχθεί τη Διαθήκη με το Θεό στις πεδιάδες της Μωάβ (Δευτ 28,69-30,20).18 Ο λαός του Ισραήλ δεν γνωρίζει ακόμη ένα δημοκρατικό καθεστώς όπου ο λαός έμμεσα ή άμεσα πρέπει να δώσει συγκατάθεση για τους νόμους. Ωστόσο, ο Θεός ελευθερωτής δεν θέλει να του επιβάλει ένα νόμο χωρίς τη δική του συγκατάθεση. Ο Θεός που ελευθερώνει το λαό του, του δίνει και την ελευθερία να δεχθεί το νόμο που του προτείνει.19 Υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στη Συμμαχία που συνάπτει ο Θεός με το λαό του Ισραήλ και τις συμμαχίες που γνωρίζουμε από στοιχεία της ιστορίας της Εγγύς Ανατολής στην αρχαιότητα. Σε αυτήν την τελευταία περίπτωση, οι συμμαχίες συνάπτονται από τους βασιλείς μεταξύ τους. Λόγου χάρη μεταξύ ενός κυρίαρχου βασιλέα και ενός δευτέρου, φόρου υποτελούς του πρώτου. Ο λαός δεν συμμετέχει σαν συμβεβλημένος σε αυτήν τη συνθήκη. Στη βίβλο όμως, όλος ο λαός καλείται από το Θεό να εί-ναι μέλος αυτής της σύμβασης ή Διαθήκης. Και το γεγονός αυτό τον κάνει ένα μέλος ενεργό από νομικής πλευράς. Στο λαό του Ισραήλ, όλοι και καθένας είναι μέλη συμβεβλημένα στη Διαθήκη -Συμμαχία.
To βιβλίο του Δευτερονομίου επιμένει ακόμη περισσότερο σε αυτήν την άποψη. Όταν ο Μωυσής συγκαλεί όλο το λαό σε συνάθροιση για τη Διαθήκη ή για την ανάγνωση το νόμου, συγκα-λούνται όλοι και όχι μόνο οι προύχοντες του λαού. Ιδιαίτερα αυτό συμβαίνει στη σύναψη της Συνθήκης στις πεδιάδες του Μωάβ (Δευτ 29,9-12). Το ίδιο συμβαίνει και με την ανάγνωση του νόμου που πρέπει να επαναλαμβάνεται κάθε επτά χρόνια (Δευτ 31,10-13).
Όλοι στο Ισραήλ συμμετέχουν στη Διαθήκη και όχι μόνο οι κυβερνώντες. Όλοι ακούν το νόμο γιατί όλοι καλούνται να τον εφαρμόζουν. Πρέπει να υπογραμμίσουμε την ιδιαιτερότητα αυτού του δεδομένου: αυτό είναι εμφανές αν συγκρίνουμε με το τι συμ-βαίνει στα ήθη των άλλων λαών της περιοχής. Σε εκείνες τις αρχαίες κοινωνίες υπήρχε μια βασική διαφορά ανάμεσα στους ηγέτες και τους υπηκόους, δηλαδή ανάμεσα στη βασιλική αυλή και τους τοπικούς ηγεμόνες που εκπροσωπούσαν το βασιλιά από τη μια και τη μάζα των υπηκόων από την άλλη. Οι ηγεμόνες διακηρύττουν το νόμο - αυτοί κάνουν το νόμο- και οι υπήκοοι τον εφαρμόζουν. Μάταια θα ψάξουμε έναν νόμο για τους βασιλείς και τους κυβερνώντες για παράδειγμα στους μεσοποταμιακούς κώδικες. Οι βασιλείς δεν υπόκεινται στους νόμους, και σίγουρα όχι όπως οι υπήκοοι.
To δίκαιο του Ισραήλ όμως αγνοεί τέτοια διάκριση. Η διαχωριστική γραμμή δεν περνά ανάμεσα σε βασιλείς και υπηκόους μέσα στο λαό, αλλά μεταξύ του Θεού και όλου του λαού. Ο Θεός προτείνει το νόμο, αυτός προτείνει τη Διαθήκη. Ο λαός ακούει και υπόσχεται να τηρεί το νόμο, όλος ο λαός μπαίνει στη Διαθήκη. Δεν υπάρχει λοιπόν, τουλάχιστον εδώ, ουσιαστική διαφορά μεταξύ τά-ξεων στο εσωτερικό του λαού. Όλοι βρίσκονται από την ίδια πλευρά. Ακόμη και οι μετανάστες έχουν το ρόλο τους στα δύο ανωτέρω κείμενα (Δευτ 29,10; 31,12). Είναι δύσκολο να μην δούμε εδώ την αρχή της ισότητας όλων μπροστά στο νόμο.20 Αυτή η αρχή δεν γίνεται πλήρως σεβαστή και σε πολλά σημεία θα δούμε ότι υπάρχουν και οι δούλοι. Ωστόσο, κατ'αρχήν, ο νόμος του Ισραήλ έπρεπε να είναι ο ίδιος για όλους.
Τέλος, ο λαός του Ισραήλ συνάπτει διαθήκη όχι με έναν βασιλιά, αλλά με το Θεό του.21 Μπορούμε να πούμε δεν συνάπτει διαθήκη με «κανέναν» δηλαδή με καμιά ανθρώπινη δύναμη.22 Ο λαός πρέπει να διανύσει μια «αρνητική οδό» για αποκλείσει κάθε πειρασμό για διαθήκη με μια ξένη δύναμη. Δεν μπορεί να συνάψει διαθήκη παρά με το Θεό και η επιβίωσή του είναι συνδεδεμένη με την πίστη σε αυτήν τη διαθήκη. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να συνάψει διαθήκη με καμιά ανθρώπινη δύναμη στον κόσμο.23 Το μήνυμα των προφητών είναι ακριβώς αυτό: υποχρεώνει το Ισραήλ να κάνει αυτό το «μυστικό άλμα» απορρίπτοντας έναν ισχυρό σύμμαχο και να αναζητά τη σωτηρία του στην παράδοσή του, «πίνοντας νερό από το δικό του πηγάδι». (Παρ 5,15 Ης 8,6-8 Γεν 2,13).24 Το «μυστικό άλμα» της διαθήκης μόνο με το Θεό έχει σημαντικές νομικές συνέπειες, γιατί αντικαθιστά τη διάκριση μεταξύ ηγεμόνων και υπηκόων με την άλλη διάκριση μεταξύ Θεού και ανθρωπότητας. Το δίκαιο που έρχεται από το Θεό δεν είναι ανθρώπινης προέλευσης, αλλά επιβάλλεται κατ' αρχήν σε όλους με τον ίδιο τρόπο και δεν μπορεί να αλλοιωθεί επειδή έτσι θέλουν οι βασιλείς ή η αυλή τους.25

Η υπευθυνότητα26

Από την αρχή της ισότητας απέναντι στο νόμο προέρχεται η αρχή της υπευθυνότητας. Όλοι συμμετέχουν στη διαθήκη, όλοι υπόσχονται να τηρήσουν το νόμο, όλοι είναι λοιπόν υπεύθυνοι για τη δημόσια τάξη και την ευόδωση των υποθέσεων του Ισραήλ. Τα προβλήματα του έθνους δεν αφορούν μόνο τους άρχοντες, αλλά όλους. Το βιβλικό δίκαιο, από αυτή την άποψη, αποδίδει μεγάλη σημασία στην «κοινωνική συνείδηση».27 Αυτό φαίνεται στην ασυνήθιστη διατύπωση πολλών νόμων που δεν αναφέρονται σε ποινή και διατυπώνονται στο δεύτερο πρόσωπο και όχι στο τρίτο όπως είναι το σύνηθες. Λόγου χάρη : «Μην αφήσεις να καταπατη-θεί το δίκαιο ενός γνωστού σου φτωχού κατά τη δίκη του. Μείνε μακριά από κάθε υπόθεση απάτης Μην προκαλέσεις το θάνατο ενός αθώου κι ενός που είναι δίκαιος γιατί εγώ δεν θα αθωώσω τον άδικο. Να μη δέχεσαι δώρα, γιατί τα δώρα εμποδίζουν τη σωστή κρίση και καταστρέφουν τις υποθέσεις των δίκαιων ανθρώπων. Ξένον μην καταπιέζεις, γιατί ξέρετε πώς αισθάνεται ο ξένος, αφού και εσείς είσαστε ξένοι στην Αίγυπτο» (Εξ 23,6-90)
Ο τόνος είναι περισσότερο εκείνος των σοφιολογικών βι-βλίων και λιγότερο εκείνος των νομικών κειμένων, λόγου χάρη των μεσοποταμιακών. Εξ άλλου, ο νόμος προτιμά να δώσει μια εξή-γηση παρά μια κύρωση. «Εγώ δεν αθωώνω τον ένοχο». «και εσείς γνωρίζετε πώς αισθάνεται ο ξένος αφού και σεις είσαστε ξένοι στην Αίγυπτο». Η περίπτωση δεν είναι σπάνια πράγμα που σημαίνει ότι ο νόμος προτιμά να πείθει παρά να υποχρεώνει. Είναι αλή-θεια ότι η κοινωνική πίεση έχει μεγάλο ρόλο σε ένα κόσμο όπου η τιμή και η ατιμία είναι αξίες ουσιαστικές.28 Ο κοινωνικός έλεγχος είναι πιο σημαντικός όταν ο κόσμος ζει σε μικρές κοινότητες σε μικρά χωριά. Πρέπει όμως να προσέξουμε τις αξίες που εκφράζουν τα νομικά αυτά κείμενα. Ο λαός του Ισραήλ γνωρίζει ότι η σημα σία των κυρώσεων είναι περιορισμένη Η συμφωνία πάνω σε ορι-σμένο αριθμό δικαιωμάτων και αξιών είναι ουσιαστική στην καλή λειτουργία του έθνους. Στη βιβλική γλώσσα αυτή η βασική συμφωνία περιγράφεται σαν «νόμος γραμμένος στην καρδιά» (Γεν 31, 33) Η καρδιά πράγματι για τη Βίβλο είναι η έδρα του λόγου και των αποφάσεων.29 Αν ο νόμος είναι γραμμένος στην καρδιά, καθένας στο Ισραήλ θα έπρεπε να έχει συνείδηση των δικαιωμάτων του και των υποχρεώσεών του και θα έπρεπε να ενεργεί κυρίως από πεποίθηση εσωτερική παρά από εξωτερική πίεση.

Τελική κρίση και προσωπική ευθύνη

Εκτός από όλα τα παραπάνω είναι χρήσιμο να μιλήσουμε και για μια εικόνα ή μια μεταφορά που είχε σημαντική επιρροή πάνω στην νομική παράδοση της Δύσης κατά τον Μεσαίωνα. Πρό-κειται για την τελική κρίση. Επαναλαμβάνουμε μια ιδέα που ανα-πτύσσει ο Berman. Η θεολογία, κατ' αυτόν, τον 11ο και 12ο αιώνα παρουσίασε αξιόλογες εξελίξεις. Στην ιδέα της τελικής κρίσης όπως παρουσιάζεται στις Γραφές30 συνδέεται και η ιδέα ενός παγκόσμιου δικαίου και ενός θείου νόμου που ισχύει για όλα τα έθνη και όλους ους ανθρώπους. Όλοι θα κριθούν λοιπόν σύμφωνα με τα ίδια κριτήρια γιατί «ο Θεός δεν είναι προσωπολήπτης». (Δευτ 10,17; Πραξ 10,34; Ρωμ 2,11). Ωστόσο, αυτή η τελευταία και συλλογική κρίση δεν είναι η μόνη. Προηγείται κατά τους θεο-λόγους του μεσαίωνα, η ατομική κρίση όταν ο άνθρωπος πεθαίνει. Καθένας βρίσκεται μπροστά στο Θεό για να δώσει λόγο για τις πράξεις του. Φυσικά, είναι αδύνατο να αναπτύξουμε όλες τις συνέ-πειες αυτής της ιδέας στην νομική νοοτροπία της Δύσης, αλλά εί-ναι σημαντικό να παρατηρήσουμε ότι αυτή εμφανίστηκε πρώτα στη θεολογία πριν να περάσει με κοσμική μορφή στις σύγχρονες νομοθεσίες. Αν προσέξουμε θα δούμε ότι είναι η ίδια αρχή σύμ-φωνα με την οποία καθένας θα δώσει λόγο για τις πράξεις του μπροστά στη δικαιοσύνη της χώρας του ή μπροστά στα διεθνή δι καστήρια ή ότι καθένας είναι υπεύθυνος για όλες τις πράξεις του μπροστά στο Θεό κατά την ώρα του θανάτου του.
Η περιγραφή του καθαρτηρίου στην Θεία Κωμωδία του Δάντη μάς δίνει μια από τις πιο ωραίες εικόνες αυτής της θεολο-γίας του μεσαίωνα, εφόσον οι άρχοντες αυτού του κόσμου, οι βα-σιλείς και οι αυτοκράτορες, οι επίσκοποι και οι πάπες, οι απλοί άνθρωποι, αγρότες και οι υπηρέτες, όλοι κρίνονται με τον ίδιο τρόπο και σύμφωνα με τα ίδια κριτήρια. Δεν υπάρχει λοιπόν δικαιοσύνη κατά περίσταση, άλλη για τους ισχυρούς και άλλη για τους ταπει-νούς. Όταν το κοσμικό δίκαιο τονίζει την ισότητα όλων μπροστά στο νόμο μεταφέρει σε όρους κοσμικούς αυτήν τη θεολογία. Κατά τον Berman, η τελική κρίση ήταν μια μεγάλη συμπαντική δημοκρατία και το Καθαρτήριο ήταν το παράδειγμα μιας μεγάλης χρι-στιανικής δημοκρατίας.
Πρέπει όμως να διακρίνουμε τη διδασκαλία της «κρίσης» από την κοινή ιδέα, παρούσα σε πολλούς πολιτισμούς, της ισότη-τας όλων μπροστά στο θάνατο.31 Η ιδέα μιας τελικής κρίσης ή μιας ατομικής κρίσης δεν συνδέεται αναγκαστικά με την ανθρώπινη κατάσταση γιατί προϋποθέτει ότι υπάρχει δικαιοσύνη στον κόσμο του θανάτου. Ο θάνατος αφορά με τον ίδιο τρόπο τους ταπεινούς και τους ισχυρούς, τους πλούσιους και τους φτωχούς. Η κρίση όμως κάνει μια διάκριση που υφίσταται για την αιωνιότητα, με βάση κριτήρια που προέρχονται από τη δημόσια ή ιδιωτική ηθική. Στο θάνατο εμφανίζονται οι αληθινές διαφορές που διακρίνουν τους δίκαιους από τους εργάτες της ανομίας. Η ελευθερία και η προσωπική ευθύνη είναι δύο στοιχεία αδιαχώριστα στη Βίβλο Αν είναι και στο δυτικό δίκαιο, αυτό συμβαίνει εν μέρει χάρη στη θεολογία του μεσαίωνα.
Τέλος, ας σημειώσουμε ότι η τελική κρίση και η ατομική κρίση εισάγουν στη ζωή ένα στοιχείο τάξης και λογικής. Η ζωή δεν υπόκειται πλήρως σε δυνάμεις τυφλές και αυθαίρετες. Το τέλος όμως του καθενός συνδέεται με τη συμπεριφορά του, βάσει κανό-νων και κριτηρίων γνωστών σε όλους. Η αμαρτία σε αυτήν την προοπτική δεν είναι μόνο «αρρώστια της ψυχής», αλλά γίνεται μια ελεύθερη πράξη, ένα σφάλμα και αυτός που το διαπράττει πρέπει να δώσει λόγο μπροστά στο Θεό «δικαστή» και «νομοθέτη» του σύμπαντος.
Θα ήταν πολύ μακροσκελές να εξετάσουμε με ποιους τρόπους αυτές οι αρχές πέρασαν στη Δύση, κυρίως μετά τη γρηγοριανή μεταρρύθμιση. Είναι όμως χρήσιμο να δείξουμε ότι πολλές ιδέες ουσιαστικές του δυτικού δικαίου έχουν βιβλική ρίζα ή τουλάχιστον ενισχύονται από τη Βίβλο.32 Το βιβλικό δίκαιο έδωσε νέα αυθεντία σε ορισμένες αρχές που προέρχονταν από το ρωμαϊκό και το γερμανικό δίκαιο.



1 Άρθρο της Civiltà Cattolica no3685 Ιαν 2004
Βλ. H. J. BERMAN, Law and Revolution. The Formation of the Western Legal Tradition, Cambridge [MA], Harvard University Press. 1983.
2 Είναι υπό εκτύπωση το επόμενο βιβλίο του ίδιου συγγραφέα Law andRevolution. The Impact of the Protestant Reformation on the Western LegalTradition.
3 ID. Justice in the USSR. An Interpretation of the Soviet Law, ivi 1963.
4 Ο σκοπός μας εδώ είναι να αναλύσουμε τις νομικές όψεις της γρηγοριανήςμεταρρύθμισης.
5 Βλ. L. LOMBARDI VALLAURI- G. DILCHER (edd) Cristianesimo, seccolarizzazione e diritto moderno, Milano, Baden-Baden Giuffre - Nomos, 1981.
6 Βλ μεταξύ άλλων G. PACE, «Iterum homines quaerebant de legibus». Una note sulla riemersione dei «Digesti» nel medioevo. In Rivista Internazionale del Diritto Commune 3 (1992) 221-229. Η ανακάλυψη αυτού του χειρογράφου μοιάζει με εκείνη του κειμένου του 2 Βασ. 22, που αφηγείται την τυχαία ανακάλυψη ενός αντιγράφου του «Νόμου του Μωυσή» στο Ναό της Ιερουσαλήμ. Αυτή η ανακάλυψη αποτέλεσε και την αφετηρία της μεταρρύθμισης του Ιωσία (2 Βασ. 23). Πολλοί λόγοι οδηγούν στο συμπέρασμα ότι αυτό το βιβλίο είνα μια παλαιότερη έκδοση του Δευτερονομίου.
7 Σύμφωνα με το νομομαθή Ιρνέριο της Μπολώνια (1050-1130) το ρωμαϊκόδίκαιο που διαμόρφωσαν οι δικαστές είναι λογικό ενώ το γερμανικό δίκαιο είναι«παράλογο» γιατί προέρχεται από ανώνυμο ήθος των λαών.
8 Η επιρροή αυτή δεν περιορίζεται στο κανονικό δίκαιο. Οι νόμοι του βασιλέατων Σαξόνων Αλφρέδου του Μεγάλου (849-899) έχουν στο προοίμιό τους τονδεκάλογο γιατί επιβεβαιώνουν τη σημασία των νόμων του Μωυσή καισυνεχίζουν με μια περίληψη των Πράξεων των Αποστόλων. Πολύ αργότερα, οΚαλβίνος θα ζητήσει από τους κατοίκους της Γενεύης να ορκιστούν ότι θατηρούν τις δέκα εντολές.
9 Αναπτύξαμε αυτές τις θέσεις και σε δύο άλλα μελετήματα: L. PREZZI ed. Nonpassare oltre. I cristiani e la vita pubblica in Italia e in Europa, Bologna EDB2002. J. L. SKA Le droit d'Israël dans l 'Ancien Testament in F. MIES ed. Bibleet droit. L'Esprit des lois, Namur- Bruxelles, Presses Universitaires- Lessius,2001.
10 Giuseppe Flavio, Contra Apionem 2, 165 Cfr. J. M. CARRIERE, Théorie dupolitique dans le Deutéronome, Frankfurt a. M., Peter Lang, 2001, 22-40.

11 W. GROSS, "Die Gottesebenbidlichkeit des Menshen nach Gen 1,26-27 in derDiscussion der Jahrzehnte », in Biblische Notizen 68 (1993) 35-48. G. A.JONSON, The Image of God. Genesis 1,26-28 in a century of Old TestamentResearch, Stockholm, Almqvist &Wiksell, 1988.
12 Eξ 20,2 ; 32,11; Λεβ 11,45; 19,36; 22,33; 25,38.42.55; Δευτ 1.27; 5,6; 6,12;8,14; Γεν 2,6.

13 J. L. SKA, «L' esodo, il nome di Dio e la storia di Israele» in Leggere la storiacomme salvezza, Bologna, EDB, 2001, 11-26.
14 Βλ το χρονικό του Σαργκόν in Ancient Near Eastern Texts Relating to the OldTestament, Princeton, University Press, 1974, 266s and 267 s.

15 S M PAUL, Studies in the book of the Covenant in the Light of Cuneiform andBiblical Law, Leyde, Brill, 1970,31: "[In the book of Exodus] Israel is about tobecome a polity [..] based on law".
16 H W JUNGLING, Richter 19- Ein plädoyer für das Königtum, Roma, BiblicalInstitute Press, 1981.
17 Τα βιβλία των Βασιλειών αναφέρουν 34 φορές τη φράση «ο βασιλιάς έκανεαυτό που ήταν κακό στα μάτια του Κυρίου». Λίγες είναι οι εξαιρέσεις όπωςΔαυίδ, ο Ιωσαφάτ, ο Αζαρίας.
18 Για τη διαθήκη του Δευτερονομίου βλ. N. LOHFINK, "Bund als Vertrag imDeuteronmium", in Zeitschriftfur die alttestamentliche Wissenschaft 107 (1995)215-239; in Studien zum Deuteronomium und zur deuteronomischen LiteraturIV, Stuttgart, Katholisches Bibelwerk, 2000, 285-309; E. OTTO, DasDeuteronomium. Politische Theologie und Rechtsreform in Juda uns Assyrien,Berlin, de Gruyter, 1999, 88-90;364-378.
19 D. J. McCARTHY, Treaty and Covenant, A study in Forum in the AncientOriental Documents and in the Old Testament, Roma Biblical Institute Press,1978, E. OTTO, Gottes Recht'als Menschenrecht. Rechts undLiteraturhistorische Studien zum Deteronomium, Wiesbaden, Harrassowitz, 2002126-166.

20 E. JUNGEL, "Pluralismo, cristianesimo, democrazia”, in L. PREZZI ed. Non
passare oltre 223 s.
21 E. OTTO Gottes Recht... cit. 94-128.
99
S.M. PAUL, Studies in the book... cit., 38.
23 Eξ 23,32-33 ; 34,12 ' Δευτ 7,2 Κριτ 2,2
24 Οσηε 5,13 ' 7,11 -12 ; 8,8-9 ; 12,2 ; 14,3-4.
25 E. OTTO, Das Deuteronomium... cit. 364-378.

26 P. MAHON, "Responsabilité" in: Dictionnaire de la Bible. Supplement X,coll. 357-365.
27 E. Paul, Studies in the book... cit. 37-40.
28 J. PERISTIANY ed. Honor and Shame : The Values of Mediterranean Society,Chicago, University Press, 1974.

29 Μεταξύ άλλων Δευτ 29,3 ; Ησα. 6,10.
30 Ψαλ 67,5 ; 82,8 ; 96,11-13 ; 98,7-8 ; Ησα. 2,4 ; 26,20-27,1 ; 33,10-16 ; Ιωβ4,1-3 Αμ. 5,18 Μιχ 4,3 ΣΟΦ. 1,14-18 ; 3,8 ; Μαλ 3,19-21.

31 Εκκλ 2,14-15 ; 4,19-21 ; Ψαλ 49,13.21

32 Ο A. Tocqueville ανέλυσε την επιρροή των θρησκευτικών δοξασιών πάνω στη αμερικανική δημοκρατία. A. TOCQUEVILLE Democracy in America, Chicago- London, University of Chicago Press, 2000, 275- 288.

















ΑΝΟΧΗ ΚΑΙ ΑΝΕΞΙΘΡΗΣΚΕΙΑ







ΑΝΟΧΗ ΚΑΙ ΑΝΕΞΙΘΡΗΣΚΕΙΑ ΣΤΟ ΔΥΤΙΚΟ ΚΟΣΜΟ

του Σάββα Αγουρίδη
Καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών

Η διάλεξη οργανώθηκε από το Ιδρυμα "Αρτος Ζωής" στις 27 Ιανουαρίου 1998 στην αίθουσα του Ιδρύματος, Μπουμπουλίνας 28, με την ευκαιρία της 50ης επετείου από τη Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων από τον Ο.Η.Ε.

Οι περισσότεροι Έλληνες πιστεύουμε σήμερα πως γεννιόμαστε φέρνοντας μέσα μας τα ευγενή αισθήματα της ανοχής και ανεξιθρησκείας, της άνετης συμβίωσης με ανθρώπους που διαφέρουν από μας ως φυλή, θρησκεία και γλώσσα. Η εθνική μας ομοιογένεια δεν επέτρεψε βέβαια ποτέ κάποια δοκιμασία των θεωρούμενων από πολλούς ως έμφυτων στον Έλληνα ευγενών αυτών ιδιωμάτων της ανοχής και της ανεξιθρησκείας. Δεν είμαστε μια χαρισματούχα φυλή; Λογικά ή παράλογα όλοι δεν πιστεύουμε κάτι τέτοιο; Ε, στα κληρονομικά χαρίσματά μας ανήκουν κι αυτά της φυσικής αναγνώρισης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων όπως η Ανοχή και η Ανεξιθρησκεία.
Ήλθαν όμως τα γεγονότα της τελευταίας εικοσαετίας με εκτεταμένες μετακινήσεις πληθυσμών, στην περιοχή μας ιδίως, που έθεσαν υπό δοκιμή αυτή την περί της φυλής μας προκατάληψη. Μέχρι τώρα οι Έλληνες υπήρξαμε λαός μεταναστών, και μεγάλος αριθμός συμπατριωτών έζησε τη σκληρότητα και την ταπείνωση της ξενιτιάς. Μπορούμε να καυχηθούμε ότι, παρ’ όλες τις δοκιμασίες, τα καταφέραμε μάλλον καλά: οι Έλληνες μετανάστες δεν έχασαν την αγάπη τους προς την πατρώα γη, ενώ προσαρμόστηκαν στους όρους και τις συνθήκες του πολιτισμού των νέων πατρίδων που επέλεξαν. Κατά τις τελευταίες όμως δεκαετίες έγινε το αντίστροφο: γέμισε η Ελλάδα από ξένους μετανάστες που ήλθαν εδώ για να βρουν δουλειά και ένα κομμάτι ψωμί. Κι αυτό έχει ξαφνιάσει λαό και ηγεσία, ενώ όλοι αναγνωρίζουν πως οι άνθρωποι αυτοί είναι από ορισμένες απόψεις αναγκαίοι στην εθνική οικονομία. Ούτε είναι, βέβαια, πρώτη φορά που έγινε σημαντική σε μέγεθος εισβολή αλλοφύλων στον ελληνικό χώρο. Υπενθυμίζω π.χ. την εισβολή Αρβανιτών το 10o και 11ο αιώνα στην περιοχή της Αττικής. Η πολιτική των Βυζαντινών ήταν η αφομοίωση. Γι’ αυτό και βλέπουμε να ζώνουν την Αθήνα και την Αττική πλειάδα νέων Μοναστηρίων (Καισαριανή, Δαφνί, Όσιος Μελέτιος, και πληθώρα άλλων), γιατί η αφομοίωση τότε γινόταν εκπαιδευτικά και πολιτιστικά, αλλά με εκκλησιαστικά μέσα.
Σήμερα, δυστυχώς, ενώ μεγάλος αριθμός μεταναστών συμβάλλει στην εθνική οικονομία, είναι εμφανείς στον ελληνικό πληθυσμό οι τάσεις και οι ροπές προς τον ρατσισμό ανάμεσά μας, ενώ καμιά σοβαρή προσπάθεια δεν καταβάλλεται για την συνειδητοποίηση του προβλήματος και κανένα πρόγραμμα, εκπαιδευτικό και πολιτικό, δεν εκπονήθηκε για την αποσόβηση χειρότερων καταστάσεων και την εφαρμογή μιας θεραπευτικής εκπαιδευτικής και πολιτιστικής διαδικασίας.
Στη συνέχεια θα προσπαθήσω στα όρια του χρόνου που διαθέτω, να σας παρουσιάσω πότε και πώς εμφανίσθηκε το ζήτημα των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό, όχι σαν μια εξαίρεση εδώ ή εκεί, σε κάποιον π.χ. ιδιοφυή συγγραφέα της Αναγέννησης ή του Διαφωτισμού, αλλά σαν κοινωνικό φαινόμενο τέτοιο που έκανε τους Ευρωπαίους να τρομάξουν για τον εαυτό τους, να ξυπνήσουν από βαθύ λήθαργο και, δια μέσου τρομερών και αιματηρών εμπειριών, να υποχρεωθούν να αναγνωρίσουν τη σοβαρότητα του θέματος με ριζικές αλλαγές στις αντιλήψεις και στον τρόπο ζωής των. Η αναφορά αυτή στο σκληρό δρόμο που διένυσαν τα ανθρώπινα δικαιώματα στη Δυτική Ευρώπη και Αμερική επί τρεις ολόκληρους αιώνες ελπίζει πως μπορεί να επιτύχει δύο πράγματα: α) να μας απαλλάξει από την πλάνη ότι εμείς λόγω κάποιου εθνικού χαρίσματος δεν είναι δυνατό να είμαστε ρατσιστές, και β) πως η καταπολέμηση του ρατσισμού απαιτεί αγώνα, άσκηση, εκπαίδευση, προγράμματα και θυσίες, με την πεποίθηση ότι έτσι δεν χάνονται αλλά πλουτίζονται τα καλά στοιχεία του πολιτισμού μας.
1. Ως κοινωνικό φαινόμενο το θέμα παρουσιάσθηκε στην Ευρώπη με τον ερχομό της Θρησκευτικής Μεταρρύθμισης του 16ου αιώνα. Η ενότητα κι ο ομοιομορφωτικός εφησυχασμός του Μεσαιωνικού ανθρώπου αναταράχτηκε, όταν ξαφνικά η Ευρώπη βρέθηκε, με το Λούθηρο, σε δύο διαφορετικά θρησκευτικά στρατόπεδα, Ρωμαιοκαθολικό από τη μία μεριά και το Προτεσταντικό από την άλλη. Υπήρχαν μέχρι τότε διενέξεις μεταξύ πολιτικής και εκκλησιαστικής εξουσίας, μεταξύ ιδιαίτερα του αυτοκράτορα καθώς και κάποιων ηγεμόνων, ιδιαίτερα της Γερμανίας, προς τον Πάπα. Εδώ όμως επρόκειτο περί άσκησης εξουσίας, όχι για ανθρώπινα δικαιώματα. Όταν όμως έγινε η Μεταρρύθμιση, η Ευρώπη διαιρέθηκε σε δύο μέρη, που το καθένα πίστευε για το άλλο: «Ο θάνατός σου η ζωή μου». Εδώ για πρώτη φορά, ύστερα από πολλών αιώνων σκληρή ομοιομορφία, παρουσιάσθηκε μια διαφορά μεταξύ των πολιτών της Ευρώπης που απαιτούσε ριζικές ψυχολογικές αλλαγές για συμφιλίωση. Όσο όμως αυτό δεν γινόταν, όσο δηλ. διαρκούσε η αδυναμία αναγνώρισης της διαφοράς του άλλου από εμάς, η μόνη διέξοδος ήταν ο πόλεμος και το αίμα. Έτσι επί 200 χρόνια η Ευρώπη, από το 1500 έως το 1700, αιματοκυλίσθηκε με τους σε όλους γνωστούς «Θρησκευτικούς Πολέμους» της Ευρωπαϊκής Ιστορίας. Η διαφορά, λοιπόν, στο θρήσκευμα μεταξύ Καθολικών και Προτεσταντών δημιούργησε το γενικότερο πλαίσιο για να παρουσιασθεί σε όλη τη σοβαρότητα του το θέμα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Γιατί υπήρχαν στην Ευρώπη περιοχές όπου εθνικοί και άλλοι πολιτικοί παράγοντες χώριζαν τα δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα υπήρχαν όμως και ευρείες περιοχές της Ευρώπης όπου οπαδοί των δύο δογμάτων ζούσαν ο ένας πλάι στον άλλο και δεν ήταν καθόλου εύκολο να αλλάξουν τόπο διαμονής ούτε οι μεν ούτε οι δε. Και ήταν ακριβώς αυτές οι ευρωπαϊκές περιοχές που υπέστησαν τις περισσότερες συμφορές των «Θρησκευτικών Πολέμων». Ήταν όμως για τον ίδιο λόγο, επίσης, αυτές οι περιοχές όπου η αναγκαστική συμβίωση, απαίτησε, μετά από τις συγκρούσεις και τα αίματα, ένα είδος ανοχής και συνύπαρξης μεταξύ των αντιθέτων! Όποιος ξέρει από την ιστορία πόσο ισχυρές ήταν οι δυνάμεις που καλλιεργούσαν τη σύγκρουση αυτή (Πάπες, αυτοκράτορες, βασιλείς, ηγεμόνες κτλ. για δικά τους συμφέροντα) αντιλαμβάνεται πόσο δύσκολο ήταν να βρεθεί τρόπος ειρηνικής συνύπαρξης και συμβίωσης. Αλλά το μέλλον της Ευρώπης δεν επρόκειτο να εξαρτηθεί αποκλειστικά και κύρια από τις απολυταρχικές δυνάμεις που αναφέρθηκαν. Στον Ευρωπαϊκό στίβο είχαν μπει, κατά την ίδια εποχή, νέοι παράγοντες στην οικονομία, την κοινωνία, τον πολιτισμό και τη θρησκεία, που αντιστρατεύονταν τους παλαιούς του «διαίρει και βασίλευε». Ήταν οι παράγοντες αυτοί: ο Καπιταλισμός στα γεννοφάσκια του, η νέα εμπορική κοινωνία, η νέα επιστήμη για τον κόσμο και τον άνθρωπο που έφερε τα πάνω-κάτω, ο Ουμανισμός, καθώς και διάφορες αιρέσεις που ξεπήδησαν από τον Προτεσταντισμό, όπως π.χ. οι Αναβαπτιστές, οι Σοκινιανοί, και οι Αρμινιανοί, που ζητούσαν και αυτοί μια θέση υπό τον ήλιο.
Ο Προτεσταντισμός έρρεπε εξαρχής προς τη διάσπαση, κι αυτό δημιούργησε μέσα στο Προτεσταντικό στρατόπεδο ποικίλες διαφορετικές μερίδες με έλλειψη παντελή στις σχέσεις μεταξύ των της ανοχής και της ανεξιθρησκείας, ως αρχών ζωής. Οι διαφορές αυτές δεν αφορούσαν ψιλοπράγματα. Οι Σοκινιανοί π.χ., που τελικά βρήκαν προσωρινό καταφύγιο στην Πολωνία, δεν επίστευαν σε Τριαδικό Θεό, ούτε στη θεότητα του Ιησού ως θείας ενσάρκωσης, ούτε σύμφωνα προς άλλες λειτουργικές και διοικητικές κρατούσες εκκλησιαστικές απόψεις. Εξάλλου, οι Αρμινιανοί, με μαλακό αλλά λίαν αποτελεσματικό τρόπο, καταπολέμησαν την Καλβινιστική θεωρία περί σωτηρίας κατόπιν «εκλογής» του Θεού (Προορισμός) και εισηγήθηκαν τη συμμετοχή της κάποιας ευθύνης του ανθρώπου στη διαδικασία της σωτηρίας. Αιώνες κράτησαν στην Ευρώπη οι αγώνες αυτοί μεταξύ μιας μονομερούς αριστοκρατικής και υπερφίαλης περί Εκκλησίας Καλβινικής αντίληψης έναντι μιας πιο ανθρώπινης και δημιουργικότερης αντίληψης περί της χριστιανικής ζωής. Ο Καλβίνος, εν μέρει και ο Λούθηρος, στην πολεμική των κατά του Παπισμού, προχώρησαν στην παρουσίαση της δικής τους θρησκευτικής μερίδας ως «μερίδας εκλογής του Θεού», ως της αληθινής λαϊκής χριστιανικής αριστοκρατίας έναντι της ιερατικής του Παπισμού.
Εκείνοι όμως που συγκλόνισαν την εποχή τους ως αιρετική ομάδα, Ευρώπη και Αμερική, υπήρξαν μέσα στον Προτεσταντισμό οι Αναβαπτιστές. Αυτοί, κεντρικό γεγονός στη ζωή του χριστιανού δεν θεωρούσαν το βάπτισμα, την ενσωμάτωσή μας δηλ. μέσα σε μία θρησκευτική κοινότητα κατά τη νηπιακή ηλικία. Τέτοιο κεντρικό γεγονός πίστευαν αυτοί πως είναι αυτό της μεταστροφής και μετάνοιας του κάθε πιστού σε ώριμη πνευματική ηλικία. Μετά από αυτό το πνευματικό γεγονός, σαν επισφράγιση ερχόταν το βάπτισμα. Τη δημιουργία της κοινότητας τους οι Αναβαπτιστές εδέχονταν ως τον κύριο σκοπό του Θεού μέσα στην ιστορία. Ο Θεός ως εκκλησία έφτιαξε κοινότητες από τους Αναβαπτιστές, κοινότητες μετανοημένων ως προς τις ατέλειες και αδυναμίες των ανθρώπων, δε δημιούργησε όμως κάποια παγκόσμια Οργάνωση. Γι’ αυτό η κάθε κοινότητα των Αναβαπτιστών ήταν ανεξάρτητη και αυτοτελής, ένοιωθε όμως τον εαυτό της (Congregationalist) αυτάρκη. Με αυτές τις αιτιολογικές των απόψεις οι Αναβαπτιστές άσκησαν μεγάλη επίδραση όχι μόνο στην ηπειρωτική Ευρώπη, προ παντός στην Ολλανδία, μεγάλη δύναμη τα χρόνια εκείνα, αλλά και στη διαμόρφωση των θρησκευτικών πραγμάτων στις Βρετανικές Νήσους.
2. Το φεουδαρχικό καθεστώς είχε πάρει και στην Αγγλία την κατιούσα. Ο Ερρίκος ο Η΄ και οι Άγγλοι φεουδάρχες υποστήριζαν το χωρισμό της Αγγλίας από τη Ρώμη – κάτι που θα τους προσπόριζε τεράστια έσοδα από την εκκλησιαστική περιουσία. Στους κόλπους όμως αυτής της Εκκλησίας, στις παλαιότερες πνευματικές καταβολάδες (Wickliff π.χ.) προστέθηκαν τώρα νέοι παράγοντες που δημιούργησαν στη ζωή της τουλάχιστον δύο σαφείς παρατάξεις σχετικά με τη θρησκευτική μεταρρύθμιση στην Αγγλία: Οι μεν, ιδίως η αριστοκρατία της γης, ήθελαν πολύ ελαφρές και επιφανειακές αλλαγές, ενώ ο πολύς λαός απαιτούσε ριζικές μεταρρυθμίσεις, όπως π.χ. εκκλησία χωρίς επισκόπους, με απλό τελετουργικό, με περισσότερη έμφαση στον ηθικό παράγοντα κλπ. Έτσι, για πρώτη φορά, μέσα σε μια μεγάλη και πρωτοποριακή ευρωπαϊκή Εκκλησία δημιουργήθηκαν δύο σαφώς διακεκριμένες παρατάξεις, μία επισκοπελιανή και φιλοκαθολική στα λατρευτικά, και μία άλλη περισσότερο Πρεσβυτεριανή – που ζητούσε δηλ. ηγέτες όχι Επισκόπους αλλά Πρεσβυτέρους. Τη δεύτερη αυτή μερίδα η ιστορία ονόμασε Πουριτανούς με την έννοια των Καθαρών, αυτών δηλ. που απαιτούσαν Καθαρή Εκκλησία. Οι Άγγλοι Πουριτανοί του 16ου και 17ου αιώνα δεν είχαν βέβαια καμιά σχέση με τους ονομαζόμενους Πουριτανούς της Βικτωριανής εποχής του 19ου αιώνα. Πάντως για πρώτη φορά στην ιστορία της Δύσης, στην ίδια χριστιανική Εκκλησία δημιουργούνται δύο μερίδες με πολύ σοβαρές διαφορές μεταξύ των, οι οποίες παρά ταύτα, πιεζόμενες από την ανάγκη της συμβίωσης, προσπαθούν να μη διασπασθούν αλλά να διατηρήσουν την ενότητα. Παρά τις διαφορές μεταξύ τους, δεν επιθυμούν κατ’ αρχή τη διάσπαση. Εδώ λειτούργησαν σοβαρά, για πρώτη φορά, παράγοντες θρησκευτικής ανοχής. Τα πράγματα δεν ακολούθησαν πάντοτε ειρηνική πορεία. Ο πόλεμος μεταξύ βασιλικών (συντηρητικών) – εναντίον των Πουριτανών του Cromwell δεν αποφεύχθηκε. Ο βασιλιάς Κάρολος ο Β΄ εξορίσθηκε, κι οι Πουριτανοί ζήτησαν της άρση κάθε κρατικής εξουσίας επί της Εκκλησίας. Όμως, η Πουριτανική επανάσταση κράτησε λίγα χρόνια (1652 – 1660), ο Κρόμγουελ πέθανε νωρίς και ο βασιλιάς επανήλθε. Οι Πουριτανοί όμως διέθεταν τώρα μεγαλύτερη δύναμη, δημιουργήθηκε ένα modus vivendi μεταξύ των δύο παρατάξεων, και έτσι γεννήθηκε ο Αγγλικανισμός, η σημερινή δηλ. Αγγλικανική Εκκλησία που είναι κράμα Καθολικισμού, Λουθηρανισμού και Καλβινισμού. Κι αυτός ήταν ένας τρόπος, ο εγγλέζικος τρόπος, με τον οποίο η ιστορία πέτυχε για πρώτη φορά μια μορφή ανοχής σε εθνικό επίπεδο ανεξιθρησκείας. Οι άνθρωποι άρχισαν να νοιώθουν ότι, όταν μάλιστα είναι για πολλούς και σοβαρούς λόγους υποχρεωμένοι να συμβιώσουν, δεν υπάρχει άλλος δρόμος από την ανοχή και την ανεξιθρησκεία. Αυτό έγινε πιο αισθητό ακόμα σε πολλές περιοχές, ιδιαίτερα στο Νέο Κόσμο, στην Αμερική. Η ασυμφωνία και οι θρησκευτικές διενέξεις οδηγούσαν παντού σε πόλεμο, και μόνο η ανοχή και η ανεξιθρησκεία εξασφάλιζαν τη συμβίωση και τη συνεργασία για το γενικότερο καλό. Έτσι, μ’ αυτόν τον τρόπο, τα ανθρώπινα δικαιώματα τελικώς επικράτησαν σε όλες τις προηγμένες χώρες της Δύσης με αυτή τη διαδικασία, με την κατανόηση δηλ. πως εξυπηρετούν το κοινό συμφέρον.
3. Εκτός από τους εμπόρους που ξεπέρναγαν με άνεση τα σύνορα των εθνών και των θρησκειών, ήλθε και η νέα Δυτική επιστήμη περί του κόσμου και περί του ανθρώπου που ανέτρεψε τη γαιοκεντρική και θεολογική αντίληψη του Μεσαίωνα, δημιουργώντας μια ανθρωποκεντρική και οικουμενική αντίληψη περί των πραγμάτων. Η νέα επιστήμη και η εμπορευματική κοινωνία κατέστησε δυνατό το φιλοσοφικό σύστημα του «Ορθολογισμού» και του Διαφωτισμού, που κατάφεραν δεινό πλήγμα κατά της Μεσαιωνικής μονομέρειας και του φανατισμού. Ο «Ορθολογισμός» προσπάθησε να προσφέρει νέες απόψεις περί της θρησκείας, οι οποίες θα διευκόλυναν τη συμβίωση των ανθρώπων με διαφορετικές θρησκευτικές τοποθετήσεις, κι έτσι προσπάθησε να προαγάγει την ανοχή και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Αυτός ο μετά τους Θρησκευτικούς Πολέμους στην Ευρώπη Ορθολογισμός του 17ου και 18ου αιώνα αναπτύχθηκε, ως προς το θέμα μας, με τη μορφή της θρησκευτικής φιλοσοφίας του Deismus ή Θεϊσμού αφενός, καθώς και με μια καθαρή φιλοσοφική έκφραση που ποικίλλει στις διάφορες χώρες της Ευρώπης και εκφράζεται με άλλα ονόματα.
Εκπλήσσεται ο σημερινός μελετητής της εποχής εκείνης πώς μια τόσο αυθαίρετη και ιστορικώς σαθρή περί της γένεσης και της ανάπτυξης της θρησκείας θεωρία όπως η ορθολογική, έγινε δεκτή από τα μεγαλύτερα πνεύματα της εποχής. Κάποιος Ρομαντισμός πως τα πράγματα υπήρξαν αρχικά για την ανθρωπότητα πολύ καλύτερα από ό,τι κατά τις μετέπειτα εξελίξεις άσκησε μια κάπως μαγική επίδραση. Ο κοινωνιολόγος θα έλεγε πως ήταν στο τέλος των «Θρησκευτικών Πολέμων» που ο Δυτικός άνθρωπος ένοιωθε την ανάγκη με τις νέες αναλύσεις μιας πάση θυσία πνευματικής αλλαγής που να κατοχυρώνει την προσωπική ασφάλεια και την κοινωνική ειρήνη. Η αντιμετώπιση επειγουσών κοινωνικών αναγκών γίνεται συνήθως κάπως έτσι: Φυσάει ένας νέος αέρας που παίρνει μακριά τα τωρινά σύννεφα, κι αυτή η λειτουργία του καινούργιου ρεύματος έχει τη δύναμη και το κύρος της αλήθειας.
Βέβαια, πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι πλάι στο γνήσιο (Deismus) Θεϊσμό που εκπροσωπούν άνθρωποι όπως ο Th. Hobbes και ο Locke στην Αγγλία, Lessing στην Γερμανία, ο Βολταίρος και ο Ρουσσώ στη Γαλλία, υπάρχει σε μια πλειάδα αμέτρητη Άγγλων θεολόγων μια αμέτρητη ποικιλία κραμάτων Θεϊσμού και παραδοσιακής Ορθοδοξίας, επίσης. Κι αυτό ιδίως στην Αγγλία και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στην Αγγλία, ιδιαίτερα, παρουσιάζεται ομάδα ολόκληρη θεολόγων (παραδειγματικά αναφέρουμε τα ονόματα επιφανών Άγγλων θεολόγων και διανοούμενων όπως ο John Locke, ο αρχιεπίσκοπος Tillotson και ο λόρδος Shafchbury και πολλοί άλλοι) η οποία είχε ουσιαστικά επηρεασθεί από τον Ορθολογισμό της εποχής, υπό την επίδραση όμως του Θεϊσμού, είχε υιοθετήσει την παράδοξη ιδέα πως και οι κεντρικές υπερφυσικές αλήθειες του Χριστιανισμού, ως υπερβατικής θρησκείας, βρίσκονταν σε πλήρη συμφωνία με τα βασικά περί Θεού και με τα ηθικά διδάγματα της «Φυσικής θρησκείας» του Θεϊσμού!! Έτσι, φαίνεται πως η ανθρωπότητα προχωράει: απλώς απομακρύνεται από κάτι που την ενοχλεί και την καταπιέζει σε κάτι άλλο που την απελευθερώνει.
Τα περί Deismus ή περί Φυσικής θρησκείας τόνιζαν τις κοινές θρησκευτικές ρίζες της ανθρωπότητος και ότι κύριος σκοπός της θρησκείας είναι η ηθική μόρφωση του ανθρώπου και ο τελικός σκοπός της η ευτυχία του στην παρούσα ή και σε μια μέλλουσα ζωή. Με τον τρόπο αυτό οι φιλόσοφοι εκπονητές του Θεϊσμού επιδίωξαν κυρίως δύο πράγματα: (α) Να βάλουν περιφρονητικά στο περιθώριο τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των θρησκειών εξ Αποκαλύψεως, όπως θαύματα και προφητείες και τα τοιαύτα, και να εξάρουν τα κοινά σε όλες τις θρησκείες χαρακτηριστικά, πίστη δηλαδή στη θεότητα αφενός και αφετέρου την προσπάθεια ηθικοποίησης του ανθρώπου. Αυτό είναι το ένα. (β) Η δεύτερη επιδίωξη του Θεϊσμού ήταν η καταπολέμηση του φανατισμού και της έλλειψης ανοχής που είχαν δημιουργήσει οι δογματικές διαφορές μεταξύ των θρησκευτικών Ομάδων. Στη συνάφεια αυτή θα αναφερθούν, φυσικά, μερικά μόνο από τα μεγάλα ονόματα που πρόσφεραν ανυπολόγιστες υπηρεσίες στην πνευματική περιοχή για μια αλλαγή στην Ευρώπη από τη μακρά περίοδο του δογματισμού, της μισαλλοδοξίας και των αιματηρών θρησκευτικών διενέξεων επί δύο αιώνες, σε μια νέα εποχή όπου, μέσα στις νέες οικονομικές συναλλακτικές συνθήκες, οι άνθρωποι είχαν ανάγκη κοινωνικής απελευθέρωσης και επικοινωνίας με την κατάργηση των φανατισμών, της μη αναγνώρισης των διαφορών στους άλλους συνανθρώπους μας, με τη θεσμοθέτηση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
4. Σε μια σύντομη μελέτη όπως η παρούσα επιβάλλεται στη συνάφεια αυτή να μνημονευθούν κάποιοι από τους εκπροσώπους του ρεύματος αυτού – αφού πρόκειται για τους ανθρώπους που δημιούργησαν τη νέα εποχή. Ο πιο συμπαθής σ’ εμάς μπορεί να είναι ο Jean Jacques Rousseau. Γράφει π.χ. περί του Θεού στον Αιμίλιο: «Κουβεντιάζω μαζί Του – η θεία ουσία του διαπερνάει όλες μου τις λειτουργίες, προσδοκώ τις ευλογίες Του και τον ευλογώ για τα δώρα Του, αλλά ποτέ δεν προσεύχομαι σ’ Αυτόν. Για να του ζητήσω τι; Να αλλάξει τη φορά των πραγμάτων προς χάρη μου; Να τελέσει θαύματα προς όφελος μου;… Ούτε του ζητάω να μου δώσει τη δύναμη να κάνω το σωστό. Γιατί να του ζητήσω κάτι που μου έχει ήδη δώσει; Δεν μου έχει δώσει συνείδηση για να αγαπώ το δίκαιο, λογική για να τον γνωρίσω, ελευθερία για να τον διαλέξω; Η μη ικανοποίηση με την κατάσταση μου είναι σαν να επιθυμώ να μην ήμουν άνθρωπος, σαν να επιθυμώ κάτι άλλο απ΄ αυτό που μ’ έκανε, είναι σαν να επιθυμώ την αταξία και το κακό. Πηγή της δικαιοσύνης και της αλήθειας! Αγαθέ και εύσπλαχνε Θεέ! Με εμπιστοσύνη σ’ Εσένα, η υπέρτατη επιθυμία της καρδιάς μου είναι να γίνεται το δικό σου θέλημα πάντοτε»!
Ο Βολταίρος όμως είναι εκείνος που κατέχει τα σκήπτρα του επιφανέστερου Ευρωπαίου αγωνιστή κατά του φανατισμού και υπέρ της ανεξιθρησκείας, με οικουμενική απήχηση των απόψεών του. Όποια προσωπικά μειονεκτήματα και αντιφάσεις κι αν παρουσιάζει η περίπτωσή του ως χαρακτήρα, υπήρξε πράγματι ο σφοδρότερος και αποτελεσματικότερος αγωνιστής υπέρ της ανοχής και της ανεξιθρησκείας. Στο Dictionnaire Philosophique θέτει το ερώτημα τι είναι ο Θεϊσμός: «Τι είναι ο αληθινός Θεϊσμός; Είναι αυτός που λέει στο Θεό, Σε λατρεύω και Σε υπηρετώ, είναι αυτός που λέει στον Τούρκο, τον Κινέζο, τον Ινδό και το Ρώσο, σας αγαπώ». Στο ίδιο Λεξικό με ιδιάζουσα έμφαση παρατηρεί: «Τι λοιπόν; Επειδή διώξαμε τους Ιησουΐτες, είναι ανάγκη να διώξουμε και τον Θεό;». Και στο Traite de la Metaphysique παρατηρεί: «Ως πίστη χαρακτηρίζουμε κάτι που μας επιβάλλουν να δεχθούμε, όμως κάτι που φαίνεται λαθεμένο. Η πεποίθηση στην ύπαρξη σοφού Δημιουργού, αιώνιου και υπέρτατου δεν είναι θέμα πίστης αλλά της λογικής». Κι άλλου παρατηρεί: «Η γνώμη σας πως υπάρχει Θεός έχει δυσκολίες, αλλά και η αντίθετη άποψη πως δεν υπάρχει συναντάει παραλογισμούς». Γενικά, όμως, μπορεί να πει ο μελετητής του Βολταίρου πως η ύπαρξη του Θεού έχει ωφελιμιστικές ρίζες. Ο ίδιος π.χ. πιστεύει πως ενώ στην ιδιωτική ζωή μπορεί κανείς να κάνει και χωρίς Θεό, στη δημόσια ζωή αυτό είναι αδύνατο, αφού αναρχία και ανηθικότητα θα επικρατήσουν στην κοινωνία εκείνη που καταστρέφει τη θρησκευτική πίστη. Με παρρησία όμως και ξεκάθαρα ομολογεί: Είναι καλύτερο να μην έχει κανείς Θεό παρά να έχει έναν ωμό και βάρβαρο, ο αθεϊσμός είναι προτιμητέος από το φανατισμό και την έλλειψη ανοχής.
Ο Γερμανός Lessing εξάλλου, θεολόγος, φιλόσοφος και θεατρικός συγγραφέας, έγραψε πάρα πολλά έργα, ιδίως θεατρικά, προς υποστήριξη της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, των ανθρώπινων δικαιωμάτων και υπέρ της ανεξιθρησκείας. Θα αναφερθώ εδώ ιδιαίτερα, αν και πολύ σύντομα, στο θεατρικό έργο του «Νάθαν ο Σοφός». Ο μύθος του έργου είναι ο εξής: Στα χρόνια της Γ’ Σταυροφορίας (1189-1192), τότε που σουλτάνος στην Αίγυπτο ήταν ο Σαλαντίν, ζούσε στα Ιεροσύλημα ένας πάμπλουτος Εβραίος, ο Νάθαν, που είχε ως προστατευόμενη κόρη τη χριστιανή Recha, για την οποία έτρεφε βαθύ έρωτα ένας Μωαμεθανός! Η κοινωνία βέβαια, σκανδαλίσθηκε όταν πληροφορήθηκε τι συνέβαινε, κι ο Σαλαντίν νόμισε πως πρόκειται για ευκαιρία να βάλει χέρι στην τεράστια περιουσία του Νάθαν. Η ενέδρα που του έστησε συνίστατο στην ενώπιον επισήμου ανακριτή απάντηση του Νάθαν «ποιά από τις τρεις μεγάλες θρησκείες είναι η αληθινή». Ό,τι κι αν απαντούσε ο Νάθαν θα βρισκόταν μπλεγμένος και χαμένος. Επειδή όμως ήταν σοφός, ξέφυγε από την παγίδα με την παραβολή του δακτυλιδιού: «Κάποτε ένας πατέρας είχε ένα βαρύτιμο δαχτυλίδι, που πεθαίνοντας το μεταβίβασε στον πρωτότοκο γιο της οικογένειας. Αλλά, ένας πατέρας είχε τρεις το ίδιο αξιαγάπητους γιους και δεν ήθελε να πληγώσει κανέναν αφήνοντας το δακτυλίδι μόνο στον πρωτότοκο. Έφτιαξε, έτσι, άλλα δύο πανομοιότυπα, που σε τίποτα δεν ξεχώριζαν από το αληθινό. Και κανένας δικαστής δεν μπόρεσε, μετά το θάνατο του πατέρα, να ξεχωρίσει ποιο ήταν το γνήσιο. Ο πιστός δηλ. της κάθε θρησκείας θεωρεί τη δικιά του πίστη ως αληθινή, καμιά σοφία δεν μπορεί να λύσει τον αναμεταξύ τους ανταγωνισμό, κι η αξία της κάθε πίστης έγκειται ακριβώς σ’ αυτό που νοιώθει, σκέπτεται και πράττει ο κάθε οπαδός της γι’ αυτήν».
Κλείνοντας αυτή τη σύντομη αναφορά στον Θεϊσμό ή στον Ορθολογισμό, την ιδεολογία που κατάφερε καίρια πλήγματα κατά του Μεσαιωνικού μονομερούς και σχολαστικού συστήματος θεολογίας και συντέλεσε, παρά τα προφανή μειονεκτήματά του, στην εδραίωση του σεβασμού κάθε θρησκευτικής διαφοράς, θα ήθελα να σημειώσω πως όλο το οικοδόμημα του Θεϊσμού είναι, από την άποψη της ιστορίας και της ψυχολογίας των θρησκειών, αβάσιμο, κι όμως, για την εποχή μετά τους Θρησκευτικούς Πολέμους στην Ευρώπη, για τον 17ο και 18ο αιώνα, ο τρόπος αυτός σκέψης άσκησε μεγάλη έλξη στα πνεύματα της εποχής, όχι μόνο γιατί η θρησκειοϊστορική γνώση ήταν ακόμα στα σπάργανα αλλά και γιατί, όπως ετόνισα πριν, οι πνευματικές και κοινωνικές ανάγκες της εποχής επιτακτικά απαιτούσαν την υποστήριξη της νέας αστικής ευρωπαϊκής τάξης με ένα ιδεολόγημα που να επιτρέπει εξόφληση λογαριασμών με τη φεουδαρχική μεσαιωνική ιδεολογία. Είναι πολύ χαρακτηριστική η επίδραση του Θεϊσμού π.χ. στις δύο μεγάλες επαναστάσεις της εποχής, τόσο τη Γαλλική όσο και την Αμερικανική, ιδιαίτερα στα θέματα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όπως είναι γνωστό, ο Ροβεσπιέρος και η Γαλλική επανάσταση είχαν βαθειά επηρεασθεί από τον Θεϊσμό του Ρουσσώ ή του Βολταίρου με την κατοχύρωση του Υπερτάτου Όντος ως εγγυητή της αλήθειας και της προόδου. Σε ό,τι αφορά την Αμερικανική επανάσταση και τις διακηρύξεις της, αναφέρουμε απλώς στη συνάφεια αυτή το ιδεολογικό αμάλγαμα του Αγγλοσάξωνα και του οπαδού του ευρωπαϊκού, κατ’ ουσίαν του Γαλλικού, Θεϊσμού και του Διαφωτισμού, με την παράθεση κάποιων μεγάλων ονομάτων, που χάραξαν με την προσωπική τους σφραγίδα την Αμερικανική επανάσταση: Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος ήταν μάλλον επισκοπελιανός αλλά με θεμελιώδη πίστη εκείνη του Θεϊστή, ο Thomas Paine ήταν Θεϊστής , ο Thomas Jefferson ήταν επισκοπελιανός αλλά στις πεποιθήσεις Θεϊστής. Το ίδιο περίπου και ο James Madison. Στο έργο του «Parable against Persecution» γράφει ο Benjamin Franklin τα εξής πολύ αληθή και πνευματώδη: «Όταν μια θρησκεία είναι καλή, νομίζω πως θα μπορεί να υποστηρίξει τον εαυτό της, όταν όμως δεν μπορεί να υποστηρίξει τον εαυτό της, κι ο Θεός δεν δείχνει ενδιαφέρον για την υποστήριξή της, έτσι που οι ασχολούμενοι μ’ αυτή αναγκάζονται να καλούν σε βοήθεια την κρατική εξουσία, αυτό, όπως εγώ το καταλαβαίνω, δείχνει πως πρόκειται για μια κακή θρησκεία».
5. Ο Θεϊσμός, όπως δεν είναι άσχετος με το κίνημα του Ορθολογισμού, σχετίζεται και με τον Διαφωτισμό. Κάποιοι λόγιοι, μερικοί π.χ. απ’ αυτούς που αναφέραμε, ανήκουν και εκφράζουν αμφότερα τα ρεύματα. Τα κύρια όμως χαρακτηριστικά του Διαφωτισμού κατά το 17ο και 18ο αιώνα ήσαν κάπως διαφορετικά. Την πρώτη εδώ θέση κατέχει η πίστη στην παντοδυναμία του ανθρώπινου λογικού. Όπως οι αρχαίοι Σοφιστές, και οι Διαφωτιστές παρήγαν τα πάντα δια του λόγου. Με το φως του λόγου θα διαλύσουμε όλα τα σκότη και θα ξεδιαλύνουμε όλα τα μυστήρια. Η λογική, ακριβής και εξαντλητική ανάλυση παντός του επιστητού με τις λογικές κατηγορίες, ήταν ο στόχος του Διαφωτισμού. Ο κριτικός έλεγχος και η θεωρητική σαφήνεια για το καθετί ήταν ο σκοπός του. Η Γαλλική Εγκυκλοπαίδεια του Diderot αποτελεί τον πιο πιστό εκφραστή αυτής της εποχής των Φώτων, που, ανοικτά, εκδηλώθηκε σε όλους τους τομείς της ζωής κατά ποικίλους τρόπους, και – πρέπει να σημειωθεί αυτό – συνέπεσε με τους χρόνους της ανάπτυξης των Φυσικών Επιστημών και τη διαμόρφωση της νέας ευρωπαϊκής οικονομίας. Γι’ αυτό οι Διαφωτιστές υποστήριζαν όχι μόνο το φυσικό δίκαιο αλλά και τη δημόσια εκπαίδευση. Βέβαια, και ο Διαφωτισμός έπασχε, όπως ήταν άλλωστε φυσικό από πλημμελή ιστορική γνώση του ανθρώπου, παραγνώριζε εν πολλοίς τις αντιλογικές, τις ενστικτώδεις, ακόμη και τις αντικοινωνικές ροπές, αυτό που εμείς οι θεολόγοι ονομάζουμε αμαρτία. Είναι αλήθεια πως υπήρξε υπεραισιόδοξος για την πρόοδο της ανθρωπότητας μέσω της παιδείας. Κάπως όμως αισιόδοξος για την ανθρωπότητα δεν υπήρξε, αρχικά ιδίως, και ο χριστιανισμός; Ούτε η αντίληψη του Διαφωτισμού για ανάπτυξη του πολιτισμού επαληθεύτηκε στην πορεία. Παρά τα μειονεκτήματα αυτά, ο Διαφωτισμός βοήθησε την ανθρωπότητα να γνωρίσει μια πλευρά του εαυτού της που αγνοούσε εντελώς μέχρι τότε, και την ενίσχυσε να ωριμάσει πνευματικά, ηθικά και πολιτικά. Ήταν ο Διαφωτισμός στην Ευρώπη και στην Αμερική που υπηρέτησε την προαγωγή και τη διατύπωση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Ο ακροατής πρέπει να αντιληφθεί πως όλη η συζήτηση περί Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων δεν έχει θέση πριν από τον 16ο αι. μ.Χ., ότι επί δύο αιώνες η Ευρώπη πέρασε δια πυρός και σιδήρου, και ότι μόνο κατά τον 17ο και 18ο αιώνα με το Διαφωτισμό είναι δυνατό να μιλήσουμε σοβαρά για Ανθρώπινα Δικαιώματα και πάλι, όχι τόσο στην ευρωπαϊκή θεσμική ή καθημερινή πρακτική (λόγω ισχύος του Καθολικισμού και του Προτεσταντισμού), στη ζωή της νομοθεσίας και της καθημερινής ζωής, αλλά περισσότερο σαν ένα νέο πολιτικό αγαθό που γεννήθηκε μέσα από πολύ πικρές ευρωπαϊκές εμπειρίες και εκφράστηκε από την Ευρωπαϊκή Διανόηση και σοφία της εποχής. Η ανοχή (tolerance) δεν είναι κάτι που βρίσκει κανείς παντού μπροστά του, ακόμη και σήμερα, στο Δυτικό ημισφαίριο. Όταν μιλάμε περί Θεϊστών, Ορθολογιστών και Διαφωτιστών, μιλάμε για τους πρωτοπόρους του Δυτικού κόσμου προς ένα θεσμικό και κοινωνικό τρόπο σχέσεων ζωής, κι αυτός βέβαια, δεν αφήνει ανεπηρέαστη την εξέλιξη της πνευματικότητας.
6. Εκεί που η ανοχή και η ανεξιθρησκεία έγινε νόμος και καθημερινό βίωμα, περισσότερο από οπουδήποτε αλλού, ήταν στις Ηνωμένες Πολιτείες και εκεί, πάλι, αυτό έγινε σιγά – σιγά. Υπήρχαν αντιστάσεις από ισχυρές θρησκευτικές, προτεσταντικές ιδίως, ομάδες. Δεν επιτρέπουν τα χρονικά όρια μιας διάλεξης, και γι’ αυτό δεν μπορώ να ασχοληθώ εδώ, έστω και υποτυπωδώς, για το πόσο προοδευτική υπήρξε η επιβολή των δικαιωμάτων αυτών, κατ’ αρχάς σε ορισμένες πολιτείες, τις Κεντρώες, της Ανατολικής ακτής της Αμερικής, και εν συνεχεία σε όλη την Ανατολική πλευρά των Ηνωμένων Πολιτειών αλλά και βαθύτερα μέσα στην άγρια Δύση. Η ανάπτυξη φεουδαρχικών τάσεων μεταξύ των αποίκων του Νέου Κόσμου καθώς και η εξάπλωση μονομερών Καλβινιστικών θεολογικών ιδεών, οι αλλεπάλληλες συγκρούσεις για αποίκηση νέων γαιών, και η ακατάπαυστη ροή νέων αποίκων κάθε προελεύσεως, υπήρξαν αιτίες καθυστέρησης για πολύ ταχείες προοδευτικές εξελίξεις. Δημιουργήθηκαν όμως και εστίες που εκπροσωπούσαν ό,τι καλύτερο πρόσφερε η ευρωπαϊκή διανόηση του 17ου και του 18ου αιώνα. Έτσι ο Roger Williams στο Road Island, κογκρεσιοναλιστής προτεστάντης με έντονη επιρροή από τους Αναβαπτιστές, άνθρωποι όπως ο Κυβερνήτης στη Φιλαδέλφεια, ο William Penn, Κουάκερος στο δόγμα, αλλά και Καθολικοί όπως ο Λόρδος της Βαλτιμόρης Cecil Calvett, ακολούθησαν στη στρατηγική τους τον αναγκαίο δρόμο της ανοχής και της θρησκευτικής ελευθερίας ως το μόνο τρόπο εξασφάλισης της κοινωνικής συμβίωσης, της ειρήνης και προόδου στο Νέο Κόσμο. Εκεί λοιπόν στην Αμερική, μέσα από την θρησκευτική ασυμφωνία και τις αντιθέσεις αφενός, αλλά και λόγω της ανάγκης συμβίωσης των διισταμένων αφετέρου, εβγήκε ως πραγματική ζωή η ανοχή και η ανεξιθρησκεία. Θα ήταν αστείο να πιστέψουμε πως το φρόνημα της ανοχής και της ανεξιθρησκείας είναι απλό θέμα ιδεολογίας και κάποιας απλής αγωγής από την οικογένεια, το σχολείο και την κοινωνία. Σίγουρα είναι αυτά, όταν αυτά οικοδομούνται όχι έτσι απλώς ως ωραίες ηθικές και ιδεαλιστικές απόψεις, αλλά επάνω σε ανάγκες, προβλήματα και ανωμαλίες της κοινωνικής ζωής. Χωρίς να λέμε πως υπάρχει μόνο ένας δρόμος προς τα ανθρώπινα δικαιώματα, αυτός που μας έμαθε η Ευρωπαϊκή και Αμερικανική ιστορική εμπειρία, ο δρόμος δηλ. της αρχικής σύγκρουσης και της εν συνεχεία κατ’ αδήριτο ανάγκη αποδοχής της ανοχής και της συμβίωσης, εμείς πιστεύουμε πως μόνο πάνω στην καθημερινή κοινωνική ανάγκη και πρακτική μπορούν να εδραιωθούν οι ιδέες της ανεξιθρησκείας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Άργησε αρκετά ο κόσμος για να φθάσει στις πρώτες σαφέστερες διακηρύξεις περί Ανοχής. Μνημονεύω εδώ ότι για πρώτη φορά ο κυβερνήτης William Penn το 1701 στη Φιλαδέλφεια διατύπωσε με πλήρη και αναμφισβήτητο τρόπο ως δικαιώματα του ανθρώπου την ανοχή και την ανεξιθρησκεία – δικαιώματα που προστατεύει και η πολιτεία. «Κανείς… σε καμιά περίπτωση δεν θα παρενοχληθεί ή θα ταλαιπωρηθεί γι’ αυτό που αυτή ή αυτός συνειδητά πιστεύουν ή πράττουν. Ούτε οπωσδήποτε, αυτός ή αυτή θα υποχρεωθούν να συχνάζουν ή να συντηρούν την όποια θρησκευτική λατρεία, τον όποιο ιερό τόπο ή θεσμό, αντίθετο προς τη δική του ή τη δική της προτίμηση, αλλά ελεύθερα και με πλήρη άνεση θα χαίρονται από την άποψη αυτή τη δική του και τη δική της χριστιανική ελευθερία, χωρίς κανενός την επέμβαση ή τη μομφή…». Επίσης, πρέπει να αναφερθεί ότι η πρώτη κοινότητα που τα ανθρώπινα αυτά δικαιώματα ισχύουν ως κοινός νόμος σε ολόκληρη Πολιτεία, ήταν η Virginia των Ηνωμένων Πολιτειών κατά το τέλος του 17ου αιώνα. Σιγά - σιγά, από τις Ανατολικές αυτές εστίες, για να αντιμετωπισθεί παντού η ίδια ανάγκη της συμβίωσης, του φιλελευθερισμού και της δημοκρατίας, οι αρχές αυτές εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη την Αμερική. Πολύ σ’ αυτό βοήθησαν οι Αμερικανοί διανοούμενοι, οπαδοί του Θεϊσμού και του Ορθολογισμού, όπως ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, ο Thomas Paine, ο Th. Jefferson, ο James Madison που ήδη εμνημόνευσα.
7. Την ομιλία αυτή θα τελειώσω με σύντομη αναφορά της Ορθόδοξης Ανατολικής Ευρώπης και της χώρας μας προς όλες αυτές τις διαδικασίες στο Δυτικό Ημισφαίριο. Σ’ εμάς ως έθνος δεν επιτράπηκε παρά πολύ αργά, μέσα στο 17ο και κυρίως κατά το 18ο αιώνα, και με πολλά εμπόδια, υπό την επίδραση του Διαφωτισμού επί του Ελληνισμού της Διασποράς αλλά και της κυρίως Ελλάδας, να αποκτήσουμε κάποια συμμετοχή στην πάλη αυτή της Ευρώπης και της Αμερικής για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα.
Κουβαλάμε μαζί μας και μέσα μας, μέχρι τουλάχιστον τη φοβερή συμφορά του 1922, μια αποκαλυπτική μορφή της «Πολιτικής Ορθοδοξίας» των Βυζαντινών, που σ’ εμάς εξελίχθηκε σε αποκατάσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ως ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης – όνειρα που υπό νέες μορφές ξαναγεννιούνται μόλις δημιουργηθούν κάποιες ευκαιρίες όπως Δικτατορίες, κρίσεις στη σχέση με την Τουρκία και τα τοιαύτα. Σήμερα π.χ. διερχόμαστε μια τέτοια περίοδο, και δεν αποκλείονται νέες συμφορές. Ως προς το θέμα των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων είναι φανερό ότι, παρά και τις θετικές προσπάθειες που έγιναν, ιδίως μέσα στον αιώνα μας, και παρά την οξύτητα που το θέμα της Ανοχής έχει προσλάβει σε μας, μέσα στο όλο κλίμα αναβιώσεως της «Πολιτικής Ορθοδοξίας», είναι αδύνατη η λήψη οποιωνδήποτε θετικών μέτρων. Σήμερα, αυτήν ακόμα την ώρα, βρισκόμαστε στις παραμονές Αναθεώρησης του Ελληνικού Συντάγματος, κάτω από έντονη εσωτερική αλά και εξωτερική πίεση, και παρά το ότι «ανήκομεν εις την Δύσιν», δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι οι πατέρες του έθνους μας θα επιληφθούν των άρθρων 3 και 13 του Συντάγματος που αφορούν τη θρησκευτική ελευθερία στη χώρα. Επήραν όπως φαίνεται από την Εκκλησία ανταλλάγματα να μην ασχοληθούν με θέματα που αφορούν τις ελευθερίες των πολιτών. Για να ασχοληθούν με τι; Προφανώς, με τίποτε, με κάποιες ασημαντότητες, έτσι για τα μάτια του κόσμου!
Αλλά και η Ορθόδοξη Ρωσία σαν Ευρωπαϊκή χώρα ξύπνησε κάπως αργά, έτσι που γόνιμα ν’ αρχίσει να αντιμετωπίζει την πρόσκληση του Δυτικού πολιτισμού. Ο Μέγας Πέτρος άρχισε το έργο αυτό, η ρωσική όμως σκέψη ήλθε σε πραγματική επαφή με τη Δύση από τις αρχές του 19ου αιώνα. Παρά την τεράστια ομολογουμένως πρόοδο που έγινε, ο ρυθμός δεν ήταν αρκετά ταχύς. Έτσι η Ορθόδοξη Θεολογική διανόηση, που ήταν ασφαλώς πολύ πιο αναπτυγμένη από τη δική μας και πολύ βαθύτερα επηρεασμένη από τη Δύση στα ζητήματα των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, καθυστέρησε αισθητά. Αρκεί, βέβαια, να λάβει κανείς υπόψη του πως η Δουλοπαροικία στη Ρωσία καταργήθηκε το 1895! Τι να κάνουν οι θεολόγοι;
Γι’ αυτό δεν νομίζω πως λανθάνει κανείς, ισχυριζόμενος ότι ο Ορθόδοξος Ανατολικός χώρος της Ευρώπης έμεινε γενικώς έξω από τις πνευματικές συγκρούσεις, τις οικονομικές και κοινωνικές ανακατατάξεις της Δύσης, και γι’ αυτό τα Ανθρώπινα Δικαιώματα εξακολουθούν στον Ανατολικό χώρο να θεωρούνται θέμα πολυτελείας. Ο Κερένσκυ το 1905 και οι Μπολσεβίκοι το 1917 ήσαν εισαγόμενα προϊόντα στη Ρωσία.
Παρά τα ανωτέρω, πολλοί συμπατριώτες μας για να δικαιολογήσουν τα αδικαιολόγητα, κατέφυγαν, κάτω από ψυχολογική πίεση, στη θεωρία ότι εμείς οι Έλληνες από γεννησιμιού μας, έτσι από φυσικού μας, έχουμε μέσα στο ελληνικό DNA έμφυτα τα δικαιώματα της ανοχής και ανεξιθρησκείας!! Αυτός ο ισχυρισμός είναι ένα ψυχολογικό – κοινωνικό τέχνασμα, μια illusion, που παρηγορεί με μια αυταπάτη, αλλά δεν θεραπεύει τίποτε και συντηρεί όλα τα κακά που υπάρχουν.
Από την πολύ συμπυκνωμένη ομιλία που ακούσατε θα διαπιστώσατε πως η κατάκτηση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων είναι συνήθως καρπός σκληρής πάλης, κοινωνικών αγώνων, που κρατούν ενίοτε ολόκληρους αιώνες και απαιτούν πολλή φαιά ουσία για την υπεράσπιση τους έναντι ισχυρών αντιπάλων. Γι’ αυτό προσωπικά, πιστεύω πως και όσοι στον τόπο μας ενδιαφέρονται για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, σωστό θα ήταν να ανασκουμπωθούν για μακρούς κοινωνικούς και πνευματικούς αγώνες. Αλλιώτικα, δεν πρέπει να περιμένουν τίποτε. Από δική μου πλευρά μπορώ να δηλώσω από τώρα τούτο μόνο: το ταχύτερο δυνατό, αφού έγινε ήδη η προεργασία, το θέμα της παρούσας διάλεξης θα πάρει τη μορφή βιβλίου, με ανάλυση και έκταση στα επιμέρους όπως απαιτεί ένα τέτοιο θέμα.



ΑΡΚΑΔΕΣ ΕΣΜΕΝ

H ΕΤΑΙΡΕΙΑ

Ο ΟΡΚΟΣ

«Ορκίζομαι ενώπιον του αληθινού Θεού, ότι θέλω είμαι επί ζωής μου πιστός εις την Εταιρείαν κατά πάντα. Να φανερώσω το παραμικρόν από τα σημεία και τους λόγους της,.......


Ορκίζομαι ότι θέλω τρέφει εις την καρδίαν μου ΑΔΙΑΛΛΑΚΤΟΝ ΜΙΣΟΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΩΝ ΤΥΡΡΑΝΩΝ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΔΟΣ μου, των οπαδών και των ομοφρόνων με τούτους, θέλω ενεργεί κατά πάντα τρόπον προς βλάβην και αυτόν τον παντελή όλεθρόν των, όταν η περίστασις το συγχωρήσει.

Ορκίζομαι να συντρέχω, όπου εύρω τινά συνάδελφον, με όλην την δύναμιν και την κατάστασίν μου. Να προσφέρω εις αυτόν σέβας και υπακοήν, αν είναι μεγαλύτερος εις τον βαθμόν και αν έτυχε πρότερον εχθρός μου, τόσον περισσότερον να τον αγαπώ και να τον συντρέχω, καθ΄όσον η έχθρα μου ήθελεν είναι μεγαλυτέρα.


Ορκίζομαι ότι καθώς εγώ παρεδέχθην εις Εταιρείαν, να δέχομαι παρομοίως άλλον αδελφόν, μεταχειριζόμενος πάντα τρόπον και όλην την κανονιζομένην άργητα, εωσού τον γνωρίσω Έλληνα αληθή, θερμόν υπερασπιστήν της πατρίδος, άνθρωπον ενάρετον και άξιον όχι μόνον να φυλάττη το μυστικόν, αλλά να κατηχήση και άλλον ορθού φρονήματος.


Ορκίζομαι να προσέχω πάντοτε εις την διαγωγήν μου, να είμαι ενάρετος. Να ευλαβώμαι την θρησκείαν μου, χωρίς να καταφρονώ τας ξένας. Να δίδω πάντοτε το καλόν παράδειγμα. Να συμβουλεύω και να συντρέχω τον ασθενή, τον δυστυχή και τον αδύνατον. Να σέβομαι την διοίκησιν, τα έθιμα, τα κριτήρια και τους διοικητάς του τόπου, εις τον οποίον διατριβώ.

Τέλος πάντων ορκίζομαι εις Σε, ω ιερά πλην τρισάθλια Πατρίς !


Ορκίζομαι εις τας πολυχρονίους βασάνους Σου.


Ορκίζομαι εις τα πικρά δάκρυα τα οποία τόσους αιώνας έχυσαν και χύνουν τα ταλαίπωρα τέκνα Σου, εις τα ίδια μου δάκρυα, χυνόμενα κατά ταύτην την στιγμήν, και εις την μέλλουσαν ελευθερίαν των ομογενών μου ότι αφιερώνομαι όλως εις Σε.


Εις το εξής συ θέλεις είσαι η αιτία και ο σκοπός των διαλογισμών μου.

Το όνομά σου ο οδηγός των πράξεών μου, και η ευτυχία Σου η ανταμοιβή των κόπων μου.
Η θεία δικαιοσύνη ας εξαντλήσει επάνω εις την κεφαλήν μου όλους τους κεραυνούς της, το όνομά μου να είναι εις αποστροφήν, και το υποκείμενόν μου το αντικείμενον της κατάρας και του αναθέματος των Ομογενών μου, αν ίσως λησμονήσω εις μίαν στιγμήν τας δυστυχίας των και δεν εκπληρώσω το χρέος μου.


Τέλος ο θάνατός μου ας είναι η άφευκτος τιμωρία του αμαρτήματός μου, δια να μη λησμονώ την αγνότητα της Εταιρείας με την συμμετοχήν μου».

Διαδήλωση κατά του Μεγάλου Διδασκάλου της Εθνικής Μεγάλης Στοάς της Γαλλίας

Διαδήλωση κατά του Μεγάλου Διδασκάλου της Εθνικής Μεγάλης Στοάς της Γαλλίας
ΕΔΩ.....ΚΟΤΕΣ ΤΑ ΠΟΥΛΑΚΙΑ ΜΟΥ...ΜΠΑΣ ΚΑΙ ΧΑΣΟΥΝ ΚΑΝΕΝΑ ΛΙΛΙ

Διαδήλωση κατά του Μεγάλου Διδασκάλου της Εθνικής Μεγάλης Στοάς της Γαλλίας Το Σάββατο 3 Δεκ. 2011 πραγματοποιήθηκε στο Palais des Sports Murcel Cerdan συγκέντρωση διαμαρτυρίας κατά του Μεγάλου Διδασκάλου της GLNF.

Οι περίπου 1200 παρευρισκόμενοι ζήτησαν την απομάκρυνση του Μ.Δ Francis Stefani κατηγορώντας τον για τον τρόπο που διοικεί την συντεχνία. Οι διαδηλωτές τραγούδησαν το γνωστό τραγούδι των Παρτιζάνων (Marseillaise) και κατέθεσαν στεφάνι παραπέμποντας στο θάνατο της αδελφότητας.

Να σημειωθεί ότι η διαδήλωση καλύφθηκε από τον τύπο με εκτενή αναφορά από την LaParisien .


ΑΠΟ ΤΟ BLOG

http://tektonismos.blogspot.com/2011/12/blog-post_05.html?spref=fb

ΝΑ ΤΟΥΣ ΧΑΙΡΕΣΘΕ

ΝΑ ΤΟΥΣ ΧΑΙΡΕΣΘΕ
Από το Freemasonry today (τεύχος Μαρτίου 2009). Ποιοί είναι οι εικονιζόμενοι ; Κάντε κλικ στη φωτογραφία και φουσκώστε από Εθνική Υπερηφάνεια

ΝΤΡΟΠΗ ΣΑΣ ΩΡΕ

Για πάνω από τέσσερα χρόνια καλούμε τη διοίκηση της Μεγ. Στοάς να κάνει έστω μια δήλωση για το όνομα της Μεγάλης Στοάς που φύτεψαν οι άγγλοι στην γειτονική χώρα που καπηλεύεται την πολιτιστική κληρονομιά όχι μόνο της Μακεδονίας αλλ' όλης της Ελλάδας.
Εκατοντάδες χιλιάδες Ελλήνων έχουν αγανακτήσει με την θυελώδη σιωπή της διοίκησης της Μεγάλης Στοάς, που περιφρονεί όχι μόνο τα Εθνικά μας θέματα αλλά και την μοναδική πατριωτική παράδοση του Ελληνικού Ελευθεροτεκτονισμού.
Απευθυνόμενοι σ' αυτούς τους λέμε " ...το 1993 οι Άγγλοι σας απαναγνώρισαν γιατί ένας καλεσμένος σας μίλησε σε ανοιχτή εκδήλωση για το Μακεδονικό και σε λίγα χρόνια σας φυτεύουν στα Σκόπια μιά Μεγάλη Στοά με το όνομα της Μακεδονίας που καπηλεύεται μέχρι και το σήμα σας (το Γ). Εσείς παρίστασθε σε κοινές διεθνείς εκδηλώσεις με τους Σκοπιανούς και δεν κάνετε ούτε μια απλή δήλωση, όπως ο τελευταίος μουσικοχορευτικός σύλλογός μας σε ανάλογες εκδηλώσεις . ΝΤΡΟΠΗ ΣΑΣ ΩΡΕ."

ΠΡΟΣΟΧΗ - attention -achtung-attenzione- ΠΡΟΣΟΧΗ

Το παρόν ιστολόγιον είναι ΑΥΣΤΗΡΩΣ ΑΚΑΤΑΛΛΗΛΟΝ δια τους Τέκτονες τους ανήκοντες εις στοάς υπό την Μ. ΣΤ. της Ελλάδος, καθότι διάκειται εχθρικώς προς την παρούσα διοίκησή της (όπως ισχυρίζεται η ίδια )
Η δια του διαδικτύου διακίνηση του περιεχομένου του, ως και η ανάγνωση, υπαγόρευση, φωτοαντιγραφή η άλλη αναπαραγωγή, διαφήμιση, προώθηση, επίδειξη, όλου η μέρους, κατοχή, χρήση, νομή δι' αντιφωνήσεως η μη , μετ' εκταξεως η μη , μίσθωση, δωρεά, δωρεά αιτία θανάτου, νέμηση ανιόντος, πώληση με αντιφώνηση νομής η μη, δάνειο , χρησιδάνειο, εισαγωγή, εξαγωγή και εμπορία του, επιφέρει πειθαρχικόν έλεγχον, συμφώνως τω άρθρω 203 παρ. 2γ και 3α δ και ι του Γενικού Κανονισμού της Μεγάλης Στοάς της Ελλάδος (αρμόδιος κ. Τρουχίλο, οδός Ιεράς Εξετάσεως και Στάλιγκραντ 13, Τ.Κ. 666. Μεσαίωνας
Treblinka, 7ο Κρεματόριο δεξιά)


Ο ΕΝΔΟΞΟΣ ΑΛ - ΚΑΝΟΝΙΚΟ ΚΑΙ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΜΕΝΟ ΛΑΜΟΓΙΟ

Ο ΕΝΔΟΞΟΣ ΑΛ -  ΚΑΝΟΝΙΚΟ ΚΑΙ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΜΕΝΟ ΛΑΜΟΓΙΟ
Εκείνα τα κόλπα με τις μεταχρονολογημένες πληρωμές και τις γυψοσανίδες πως μου ξέφυγαν ΚΑΝΤΕ ΚΛΙΚ ΠΑΝΩ ΣΤΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΜΕΓΑΣ ΧΑΣΟΔΙΚΗΣ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ ?

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΜΕΓΑΣ ΧΑΣΟΔΙΚΗΣ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ ?
ΩΡΕ ΤΙ ΜΑΝΙΚΙΑ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΑ ?

ΠΡΟΣ ΛΕΒΕΝΤΕΣ

ΤΕΛΙΚΑ ΡΕ ΛΕΒΕΝΤΕΣ ΤΟΥ ΤΑΛΛΗΡΟΥ ΚΑΝΕΙΣ ΣΑΣ ΔΕΝ ΞΕΡΕΙ Η ΤΟ ΚΑΝΕΤΕ ΓΑΡΓΑΡΑ

Ποίον αφορά η κατωτέρω περιγραφή του αειμνήστου Υπάτου Μεγάλου Ταξιάρχου Χρυσάνθου Κατσικοπούλου

“…..Εν γνώσει του ψευδολογών….εμφανίζεται ως τελείως αναξιόπιστος και κάθε άλλο Χριστός και ενάρετος , καθόσον προκειμένου να καταστή ενεργόν μέλος του Υπάτου Συμβουλίου, απηλλωτρίωσε τον εαυτόν και την προσωπικότητά του, καταστάς πράγματι ΠΡΑΓΜΑ, RES, ΟΝΙΟΝ, διαπραγματευθείς την ψήφον του δια δολοπλοκιών και δια προσπαθειών όπως εξακριβώσει ποίος θα τον προέκρινεν ως Ανθύπατον, ίνα τον ψηφίση ως Ύπατον…ο πολέμιος του Σκωτικού Τεκτονισμού, ο υβριστής του Υπάτου Συμβουλίου, ο ανέντιμος και διαφθορεύς αφού εβολιδοσκόπει Κρ. Αδελφούς ους προσεπάθει να διαφθείρει ….έρπων και λίχων….εξακολουθών την επιδειξιομανίαν του…ως άλλος σατραπίσκος…μεθυσμένος με την πρόσκαιρον δόξαν του…”


ΚΑΙ ΝΑ ΜΗΝ ΛΕΝΕ ΟΤΙ ΤΟΥΣ ΒΡΙΖΟΥΜΕ ΕΜΕΙΣ

ΑΠΟ ΜΟΝΟΙ ΤΟΥΣ ΕΙΝΑΙ ΡΕΖΙΛΗΔΕΣ

ΠΡΙΝ ΕΚΑΤΟ ΧΡΟΝΙΑ

ΠΡΙΝ ΕΚΑΤΟ ΧΡΟΝΙΑ
Ο επίσκοπος Πειραιά εδώ και χρόνια επιδίδεται συστηματικά σε υβριστική και συκοφαντική εκστρατεία κατά του Ελευθεροτεκτονισμού. Στα πλαίσια της εκστρατείας αυτής έχει ασκήσει στο Συμβούλιο της Επικρατείας προσφυγή με την οποία επιδιώκει την διάλυση των Τεκτονικών στοών. Πρόσφατα και με αφορμή τις δηλώσεις της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος για την πολιτική κατάσταση της χώρας, εμφανίσθηκε σε Τηλεοπτικές εκπομπές μεγάλης ακροαματικότητας και συνέχισε τις υβριστικές και συκοφαντικές επιθέσεις κατά του Ελευθεροτεκτονισμού. Απ’ όσα γνωρίζουμε ουδεμία τεκτονική δύναμη αντέδρασε με οποιοδήποτε τρόπο. Η τεκτονική ιστορία μας πληροφορεί ότι σε κάθε παρόμοια περίπτωση οι τεκτονικές αρχές εκδήλωναν άμεσα σοβαρότατες αντιδράσεις προκειμένου όχι μόνο να παύσουν οι άδικοι επιθέσεις αλλά και δια να ενημερωθούν περί του Τεκτονισμού οι απληροφόρητοι πολίτες. Σήμερα που βρισκόμαστε σε εποχή γενικευμένης κρίσης, όπου εκκολάπτονται και εμφανίζονται συνεχώς αλυτρωτικές και συνομωσιολογικές θεωρίες αποδίδουσες στον Ελευθεροτεκτονισμό κάθε κακό, οι τεκτονικές διοικήσεις κοιμόνται μακαρίως τον ύπνο της εσωστρέφειας και της πρωτοφανούς ανικανότητας και δυστυχώς δικαιώνουν συνεχώς την αυστηρή κριτική μας. Δημοσιεύουμε τελείως ενδεικτικά απόκομμα της εφημερίδας ΕΜΠΡΟΣ της 1.3.1909 όπου περιέχεται άρθρο του τότε Υπάτου Μεγάλου Ταξιάρχου Εμμ. Γαλάνη, περί τεκτονισμού (χρησιμοποιεί τον σωστό όρο «ελευθεροτεκτονική»). Το άρθρο αυτό δημοσιεύθηκε εξ αφορμής και σε απάντηση επιθέσεων όχι Επισκόπου μεγάλης πόλεως, αλλ’ ενός ιεροκήρυκα του Βόλου, το 1909 και όχι το 2010. Αθήνα Δεκέμβρης 2010 Καθηγητής Σπήλιος Αναγνωστόπουλος